'Rode directeur' Tsjernomyrdin onder curatele

Tsjernomyrdins motto is: niet praten, maar werken. Vandaar ook dat de Russische premier geen interviews wenste te geven voor zijn driedaagse bezoek aan Nederland, dat vandaag begint....

IN PLAATS VAN een gesprek mochten de journalisten vragen inleveren die vervolgens door zijn woordvoerders zouden worden beantwoord, kortom een vraaggesprek met zijn voorlichters. De premier zelf heeft geen tijd: uiteindelijk is hij geen politicus, maar een manager die per ongeluk in de grote politiek terecht gekomen is.

Of dat a-politieke imago helemaal met de werkelijkheid strookt is de vraag, maar zeker is dat Tsjernomyrdin zonder die reputatie nooit zo lang in het zadel had gezeten als hij nu al zit. Bijna vijf jaar: een enorme prestatie in een land waar de gemiddelde omlooptijd van een politicus hoogstens een jaar is. Tegen die tijd zijn de Russische kiezers er doorgaans al lang achter dat hun favoriet net zo onmachtig of corrupt is als de andere politici.

Tsjernomyrdins uithoudingsvermogen is des te bewonderenswaardiger gezien de tegenzin waarmee Jeltsin de 'rode directeur' - Tsjernomyrdin was jarenlang minister voor de Gasindustrie en vervolgens directeur van de gasgigant Gazporm - eind 1992 benoemde als opvolger van de hervormer Jegor Gajdar.

De nieuwe premier had de steun van de conservatieve Opperste Sovjet en werd alleen daarom al door de hervormers als een Paard van Troje beschouwd.

Maar er bleken minder conservatieve soldaatjes uit te komen dan de hervormers hadden gevreesd. Aanvankelijk leek de nieuwe premier de conservatieve kant op te leunen: hij kondigde meteen een maatregel af om de prijzen die Gajdars team dat voorjaar had vrijgelaten, weer door de staat te laten reguleren. Maar Tsjernomyrdin kwam al gauw tot inkeer en in de loop van de tijd ontpopte hij zich zelfs als overtuigde aanhanger van de vrije markt.

Tsjernomyrdins geheim is dat hij erin slaagt de indruk te wekken dat hij geen politieke opvattingen heeft, hoewel hij wel partij kiest. Zo schaarde hij zich in oktober 1993 openlijk achter president Jeltsin toen deze het leger afstuurde op de Opperste Sovjet.

Toen Moskou eind 1994 besloot met militair geweld de orde te herstellen in het opstandige Tsjetsjenië, sprak Tsjernomyrdin ook zijn steun voor het besluit uit, al hield hij de eerste dagen angstvallig zijn mond. Pas toen de federale troepen op het punt stonden Grozny in te nemen, keurde de premier de actie openlijk goed. Het merkwaardige is dat hij het noch bij de communisten, noch bij de liberalen echt verbruide.

Voor het Kremlin is Tsjernomyrdin de ideale premier: terwijl president Jeltsin luidruchtige politieke veldslagen met de oppositie levert, voert de ogenschijnlijk grijze premier/manager stilletjes diens beleid uit.

Dat wil overigens niet zeggen dat Tsjernomyrdin slechts een knecht van de president is. Dankzij zijn banden met Gazprom, beschikt de premier over aanzienlijke economische invloed.

Zo slaagde hij erin te voorkomen dat Gazprom in het kader van de economische hervormingen werd opgedeeld in een aantal concurrerende gasmaatschappijen, iets waarop de radicale hervormers zoals Tsjoebais aandrongen.

Tsjernomyrdins Achilleshiel is echter dat hij geen politieke steun heeft onder de bevolking. Zijn finest hour als politicus was ongetwijfeld zijn optreden tijdens de gijzelingscrisis in Boedjonnovsk in juni 1995. De premier wist de Tsjetsjeense terroristen toen over te halen de bijna tweeduizend gijzelaars te laten gaan.

Tsjernomyrdins bemiddeling leverde hem veel krediet op, temeer omdat Jeltsin het had laten afweten: de president zat op dat moment op een G-7 top in Halifax.

Maar de populariteit beklijfde niet lang. Een half jaar later leed Tsjernomyrdins partij 'Ons Huis is Rusland', die hij had opgericht als springplank voor een toekomstige presidentscampagne, al een smadelijke nederlaag. De partij kreeg bij de parlementsverkiezingen van december 1995 slechts zo'n 10 procent van de stemmen.

In het oog van het volk geldt Tsjernomyrdin toch als een van de baronnen van het nieuwe kapitalisme, ook al leeft de premier volgens officiële opgaven heel bescheiden: vorig jaar bedroeg zijn inkomen slechts 46 miljoen roebel oftewel zo'n 16 duizend gulden. Wel wat anders dan de vijf miljard dollar waarop de Franse krant Le Monde de ex-Gazprom-topman schatte.

Het afgelopen half jaar is de macht van de premier danig afgenomen. Het komt er in feite op neer dat Tsjernomyrdin onder curatele staat van twee radicaal-hervormingsgezinde vice-premiers, Tsjoebais en Nemtsov, die als taak hebben gekregen de macht van de olie- en gasgiganten en de grote banken te breken. Maar of dat ook zo zal blijven is de vraag. Tsjernomyrdin heeft het al vaker laten zien: grijs begint en wint.

Bert Lanting

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden