Rode bananen rijpen

Hoe je een bestseller moet schrijven, kun je maar het beste vragen aan iemand die er nog nooit een heeft geschreven....

Lang heb ik geprobeerd het onderwerp van de bestseller te omzeilen, maar nu kan ik er niet langer omheen, want deze maand promoveerde Helleke van den Braber op een onderzoek naar de relatie tussen geld en literatuur. Bestudering van het literair mecenaat in Nederland toonde aan dat schrijvers zich niet laten beïnvloeden door hun geldschieters. De schrijver, stelde Van den Braber geruststellend vast, laat zich vooral leiden door artistieke motieven.

Omdat het hier een historisch onderzoek betrof, naar de periode tussen 1900 en 1940, leek het me interessant een klein vervolgonderzoek te doen naar de eigentijdse situatie. En omdat ik niemand bij het schrijven wilde storen, besloot ik het onderzoek toe te spitsen op mijn eigen plannen voor het schrijven van een bestseller. Die plannen zijn al zeker vijftien jaar oud - er kwam voortdurend iets tussen - maar ze zijn goed gedocumenteerd en dus geschikt voor ons doel.

Zo'n vijftien jaar geleden wist ik nog niet dat er verschil bestaat tussen artistieke motieven en commerciële motieven. Ik was op kantoor en schreef zomaar in de kantlijn van een vergaderingsverslag een pakkende openingszin. Het verslag, overigens, betrof een adviesproject op het gebied van het openbaar bestuur. In mijn handschrift staat plechtig bovenaan de pagina: 'Mede ten gevolge van recente ontwikkelingen met betrekking tot de grote efficiency operatie heeft besluitvorming binnen de dienst stagnatie opgelopen.' Ik weet niet meer waarom de grote efficiency operatie indertijd de besluitvorming deed stagneren, maar blijkbaar was er voldoende stagnatie om mij het idee te geven dat ik tijd had voor een bestseller.

De openingszin in de kantlijn was klassiek. Ik kende toen nog niet de beroemde weerberichten uit de Duitse traditie - 'das Wetter ist schön', Goethe - maar begon toch als vanzelf met mooi weer. En met een kleine filosofische complicatie werd dat: 'Je kon zien dat het mooi weer was.' Daarop had de bestseller moeten volgen, maar misschien was de stagnatie weer voorbij, in ieder geval stopte hier de vertelling. Enkele jaren later verschoven mijn werkzaamheden langzaam in de richting van de letteren en kreeg ik Letters to Alice van Fay Weldon cadeau, een aanbevelenswaardige les in lezen en schrijven, waarin één advies mij dadelijk trof: 'There's no hurry.'

Neem de tijd, bedoelt Weldon. Schrijf niet 'the quick brown fox jumped over de lazy dog'. Schrijf dat de vos zo bruin was als de hazelnoten in de heg, en zo snel als het riviertje dat er langs stroomt. Goed, goed, omdat ik nu deels met schrijven mijn geld moest verdienen, besloot ik dit advies op te volgen, en ik herschreef mijn pakkende openingszin over het weer. Ik schreef in deze nieuwe stijl zelfs twee nieuwe openingen. Eerst schreef ik: 'De maand mei in Ayemenem is heet en drukkend. Het zijn lange klamme dagen. De rivier slinkt en in de roerloze, stofgroene bomen schrokken zwarte kraaien van glanzende mango's. Rode bananen rijpen.'

Omdat dit me toch eigenlijk een beetje te dol werd, koos ik gauw voor een wat steviger weersgesteldheid: 'De razernij van een najaarsfront dat van de prairie komt. Je kon het voelen: er ging iets vreselijks gebeuren. De zon laag aan de hemel, een klein licht, een afkoelende ster.' Dat was duidelijk beter, maar toch aarzelde ik nog over die combinatie van 'razernij' en 'vreselijk' en 'laag' en 'klein'. En terwijl ik aarzelde ging Arundhati Roy aan de haal met de eerste versie van mijn weerbericht, en Jonathan Frantzen met de tweede. Ik misgunde ze hun bestsellers niet, maar daardoor zat ik weer zonder.

Intussen verdiende ik mijn geld nog steeds grotendeels in de echte wereld. Daar liet op een goede dag mijn baas nogal dwingend een artikel uit de Financial Times op mijn bureau dwarrelen. 'How to write a bestseller', stond er voor de zoveelste keer boven. En ik moet zeggen, hoewel het artikel betrekking had op managementliteratuur, heb ik me er toch serieus door laten beïnvloeden. Het artikel drong wel wat cynisch aan op commercieel succes: 'People don't have to read your book, just buy it' - maar de tips gaven me aardig inzicht in de wensen van het lezerspubliek.

Opdat veel mensen een boek kopen, stond er, moet het zich concentreren op het individu. Het boek moet het leven zien als een heroïsche onderneming, en het moet bovendien suggereren dat ideeën universele strekking hebben: 'None of this multicultural, diversity nonsense in a best-seller.' Tot op de dag van vandaag maak ik gebruik van dit artikel uit de Financial Times. Al heb ik vanwege mijn voorkeur voor 'diversity nonsense' de map met de bestseller voorlopig gesloten. Er zit slechts één bladzijde in.

'Je kon zien dat het mooi weer was. Het had de hele dag niet geregend. De schrijver zette de ramen open en luchtte de kamers eens flink. Op de tafel, tussen de schrijfmappen, stond een oude inktpot. Ja, zei de inktpot tegen de pen, het is onbegrijpelijk! Wat er al niet uit mij te voorschijn kan komen! In mij hebben de werken van alle schrijvers hun oorsprong. Ik weet zelf niet wat er gebeurt wanneer ze uit mij beginnen te putten!'

Ach, dat dit grotendeels door Andersen is geschreven, en dat ik er dus nooit rijk mee zal worden, daarmee kan ik wel leven. Rest ons alleen nog de moraal van deze geschiedenis te verzinnen. Ik stel graag met Andersen vast dat de schrijver, net als de inktpot, een instrument is. Een beïnvloedbaar wezen dat alleen zichzelf voor de gek houdt wanneer hij denkt dat hij door niets dan de kunst wordt bewogen. Maar mocht u het daarmee oneens zijn, dan moet u het zeggen. U bent nu per slot van rekening mijn nieuwe opdrachtgever, en over conclusies valt altijd te praten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden