'Robots houden mensen rustig. Dat staat buiten kijf'

Sherry Turkle ontdekte in 1995 als een van de eersten de enorme vrijheid die internet bood. Ze werd de lieveling van de technogeneratie. Inmiddels heeft ze ook de donkere kant ontdekt. Ze ontwaart een nieuwe houding: ik deel, dus ik besta. Een gedachte is pas iets waard als je Facebookvrienden ermee instemmen.

Een begrafenis was altijd een moment van contemplatie. Maar toen Sherry Turkle onlangs een vriend begroef, zaten talloze mensen stiekem hun mail te checken en te sms'en, hun telefoon verbergend achter het programma van de herdenkingsdienst. 'Ik hield het gewoon niet zo lang vol zonder mijn telefoon', verontschuldigde een vrouw na afloop.


Ziedaar het moderne leven, zegt Turkle. We zijn fysiek op één plaats, maar in gedachten ergens anders. Zelfs op de meest indringende momenten wordt onze aandacht afgeleid door een onophoudelijke stroom van veelal uitermate vluchtige mailtjes, sms'jes, tweets en Facebookberichten. Er is veel communicatie, maar weinig contact. Sherry Turkle, die op 22 september in Tilburg een masterclass houdt, interviewde honderden heavy users van mobiel internet en schreef er een weinig opbeurend boek over: Alone Together, why we expect more from technology and less from each other.


Hoe communiceren we in 2040?

'Het kan twee kanten op. Als we op dezelfde voet verder gaan, communiceren we in 2040 telegrafisch met elkaar. Hoe korter hoe beter. Maar aan het einde van mijn boek ben ik een beetje optimistisch. Ik geloof dat veel mensen voelen dat er iets mis is, dat ze zichzelf moeten corrigeren. Voor mijn boek interviewde ik een jongen van een jaar of 14. Na het gesprek zette hij zijn telefoon weer aan. In een uurtje had hij honderd sms'jes gekregen. En hij zei, niet speciaal tegen mij, maar in de lucht: hoe lang moet ik hier nog mee doorgaan?'


Zitten we niet aan onze taks? We kunnen toch niet nog meer boodschappen verwerken?

'Dat weet ik niet. Misschien hebben we in 2040 wel een apparaatje in ons oor, of een bril die constant boodschappen voor onze ogen projecteert. Of een implantaat in onze hersenen, waardoor we informatie nog sneller kunnen verwerken. Dan is het leven een onophoudelijke stroom van Twitterberichten.'


Zullen we in 2040 nog telefoneren?

'Mensen telefoneren steeds minder. Jongeren die ik voor mijn boek sprak vonden dat de telefoon kwetsbaar maakt. Ze willen zichzelf zo goed mogelijk presenteren, op een manier waarvoor ze zelf kiezen, zoals op hun Facebookpagina. Als je praat, kun je je emoties verraden, of er kan een pijnlijke stilte vallen.


'Bovendien telefoneer je in real time. Ook daar hebben mensen een hekel aan. Ze willen reageren op het moment dat ze zelf het beste uitkomt. Een telefoontje wordt steeds vaker opdringerig gevonden.'


Zelf belt u ook minder.

'Mijn telefoon gaat nooit. Iedereen is bang om te bellen, behalve je familie en een paar heel goede vrienden. Ik hoorde net vreselijk nieuws: de man van een vriendin is ernstig ziek. Ik schreef een mailtje aan haar. Eigenlijk is dat belachelijk. Vier jaar geleden zou ik meteen aan de telefoon heben gehangen. Nu mailde ik, omdat zij ook mailde. Maar ik geloof niet dat het winst is om elkaar e-mails te sturen bij grote moeilijkheden.'


Sherry Turkle is psycholoog, getraind in de psychoanalyse en hoogleraar wetenschapssociologie aan het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology. Ze woont in een prachtig Victoriaans huis in de sjieke Back Bay van Boston, waar ze haar bezoekers ontvangt in een klassiek ingerichte salon.


Turkle doet al decennia onderzoek naar de psychologie van de nieuwe media, gebaseerd op interviews met gebruikers. In 1995 schreef ze een succesvol boek, Life on the Screen, over mensen die op internet met hun identiteit speelden, in chatrooms en games. Mannen werden vrouwen, verlegen mensen speelden voor bullebak, preutse meisjes presenteerden zich als slet, en omgekeerd. Het experimenteren met identiteit geeft vrijheid, concludeerde ze.


Ze werd een lieveling van de toen nog tamelijk prille internetgemeenschap. Haar portret sierde de cover van het technoblad Wired. Haar nieuwe boek is veel pessimistischer. 'Ik ben uitgekotst door sommige mensen omdat ik nostalgisch zou zijn', zegt ze. Een verslaggever van Scientific American werd zelfs boos omdat zij seks met robots niet als een volwaardige vorm van lijfelijke gemeenschap beschouwde. Discriminatie van robots, oordeelde de verslaggever, even bekrompen als het afkeuren van homoseksualiteit.


'In veel opzichten vind ik Life on the Screen nog altijd een goed boek. Eén ding heb ik echter totaal onderschat: dat internet mobiel zou worden. Ik dacht: je gaat naar je werkkamer om te experimenteren, en daarna keer je terug in het echte leven.'


Door mobiel internet zijn 'echt' en 'virtueel' door elkaar gaan lopen. In een speeltuin trof Turkle een man van middelbare leeftijd, Pete. Met één hand duwde hij de schommel van zijn dochter, met zijn andere hand bediende hij een mobiele telefoon. Ter compensatie van zijn zeer matige huwelijk onderhield hij in het spel Second Life een bloeiende relatie met Jade, met wie hij wél kon praten en goede, zij het virtuele, seks had.


Alone Together zit vol met zulke multitaskende verslaafden. Ouders die aan het ontbijt sms'en of de beurskoersen checken, een vrouw die tijdens een etentje plotseling haar telefoon pakt. Het is zo gezellig dat ze er even over moet bloggen.


Mobiel internet, sms en sociale media spelen in op een typisch menselijke zwakte, stelt Turkle, de behoefte aan bevestiging. In de jaren vijftig schreef de Amerikaanse socioloog David Riesman zijn klassieke studie The Lonely Crowd. Amerikanen worden steeds onzekerder, stelde hij. Ze varen niet meer op een innerlijk kompas, maar hebben voortdurend de bevestiging van buren en vrienden nodig. Die ontwikkeling wordt versterkt door de nieuwe communicatiemiddelen, zegt Turkle. Ze ontwaart een nieuwe houding: ik deel, dus ik besta. Een gedachte is pas iets waard, als je Facebookvrienden ermee instemmen.


Bent u niet erg pessimistisch? Veel mensen hebben toch plezier van mobiel internet en sociale media?

'Ik heb juist de happy users gesproken. Ze zeggen allemaal: Facebook is geweldig of ik kan niet zonder mijn telefoon. Maar als je doorvraagt, komen de angsten naar boven. Veel mensen hebben een zelf dat heel fragiel is. Ze hebben andere mensen nodig om zich compleet te voelen. Maar op die manier gebruik je andere mensen, niet als hele mensen, maar als een soort reserve-onderdelen om je zelf compleet te voelen.'


Is de telefoon daarom zo aantrekkelijk? Ik heb zelf ook de neiging om constant mijn mail te checken, hoewel ik zelden urgente boodschappen krijg.

'Het is heel verleidelijk. Een bericht betekent dat je niet alleen bent. Een vrouw die ik sprak hield haar Blackberry omhoog, en zei: this is where the sweetness is. Je weet maar nooit. Er kan je iets goeds overkomen: iemand denkt aan je, is bezorgd over je, verlangt naar je.'


Maar meestal doet de inhoud van de boodschap er niet zo toe. Het gaat erom dat je deel van een netwerk bent.

'Precies. Ik heb een vakantiehuisje bij Cape Cod. Daar zie je mensen door de duinen lopen met hun telefoon. Ze raken gewoon in paniek bij de gedachte dat ze niet meer verbonden zijn met hun netwerk. Mensen kunnen niet meer alleen zijn. Ze verwarren alleen zijn met eenzaamheid. Maar als je nooit alleen bent, kun je ook geen autonoom individu worden.'


Dat hoeft toch niet voor alle mensen te gelden? Ik kan me ook voorstellen dat je autonomie opbouwt in een netwerk.

'Je moet soms alleen zijn om je autonomie en je vermogen om onafhankelijk na te denken te ontwikkelen. Van daaruit kun je contact zoeken met andere mensen. Maar veel mensen zoeken naar contact omdat ze niet zonder contact kunnen. Mensen die niet kunnen verdragen dat jij weg gaat, zijn zelf onverdraaglijk.


'Mensen zijn eenzaam, maar bang voor intimiteit. Intimiteit is riskant, je kunt gekwetst worden. Daarom zijn moderne communicatiemiddelen ook zo aantrekkelijk. Ze geven de illusie van gezelschap, zonder de eisen die vriendschap aan je stelt.'


Als mensen risico's willen uitbannen, is communicatie met een robot een logische volgende stap. Een robot doet precies wat je wilt.

'Ja, we zijn er klaar voor. We leven in een robotic moment. Ik vind dat een heel donkere mogelijkheid.'


Maar het is toch niet serieus?

'Uit veel onderzoek blijkt dat mensen het prima vinden bemind te worden door een robot. Het is een serieuze verleiding. Dat is geen theorie van mij, het blijkt uit empirisch onderzoek.'


Mensen zullen toch altijd behoefte hebben aan erkenning? Juist het feit dat die erkenning niet vanzelfsprekend is maakt haar zo waardevol. Bij een robot kun je erkenning gewoon programmeren.

'Dat was ook verbijsterend voor me. Mensen voelen zich erkend door een machine. Veel mensen zien niet langer het radicale verschil tussen een mens en een robot. Dat heeft ook te maken met een nieuw soort pragmatisme in de samenleving. Robotgeleerden praten over een robot als therapeut, rechter of adviseur. Veel mensen denken: waarom niet? Ik interviewde een jongen die liever advies over meisjes kreeg van een robot dan van zijn vader. Want zijn vader kon alleen uit zijn eigen ervaring putten, terwijl een robot de ervaringen van miljoenen mensen had opgeslagen. Dat getuigt alleen van een heel beperkte opvatting van menselijk contact: het verkrijgen van informatie. Een robot kan misschien meer informatie geven, maar hij kan geen menselijke betekenis met je delen. Maar er is een pragmatisme dat niet om betekenis maalt, alleen naar het mechanisme kijkt.'


U beschrijft hoe robots in een verzorgingshuis bejaarden gezelschap houden. Dat vond ik een afschrikwekkend, maar geloofwaardig toekomstbeeld.

'Let maar op! Het staat buiten kijf dat robots mensen rustig houden. Een man zei: als ik mijn moeder in het verzorgingshuis achterlaat en ze staart naar de muur, voel ik me ziek. Als ze met een robot speelt, is het al gemakkelijker.'


Misschien is het onvermijdelijk door personeelsgebrek. Beter een robot dan niets.

'Het is een sociale keuze. In de Verenigde Staten is de werkloosheid 10 procent. En dan zouden er geen mensen zijn?'


Op 22 september houdt Sherry Turkle voor het Nexus Instituut een masterclass voor studenten en andere geïnteresseerden aan de Universiteit van Tilburg. Deelname aan de masterclass is gratis voor studenten, aanvang 16.00 uur. Aanmelden: www.nexus-instituut.nl


CV Sherry Turkle

1948


Geboren in New York


1969-1975


Studeerde in Parijs, Chicago en aan Harvard


1976


Promotie over psychoanalyse


1976-1991


Onderzoeker Massachusetts Institute of Technology (MIT)


1991-heden


Hoogleraar Massachusetts Institute of Technology


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden