Robert Mugabe: van intelligente vrijheidsstrijder tot gewelddadig despoot

Robert Mugabe in december 2012 in Harare, Zimbabwe. Beeld AP

Veel, heel veel negatiefs kon over hem worden gezegd. Maar één kwalificatie, die van ‘gek’, gold lange tijd niet – al had het er soms alle schijn van. Robert Gabriel Mugabe, die vrijdag op 95-jarige leeftijd overleed, wist tot op hoge leeftijd precies wat hij deed. En deed dat met passie. Ook al betekende dit dat hij een heel land mee de afgrond insleurde.

Het jochie dat op 21 februari 1924 werd geboren in de buurt van Kutama, een dorp ten noordwesten van de hoofdstad van Zuid-Rhodesië, gold al snel als een boekenwurm. Jongensvriendschappen, met alle losbollerij die daarbij hoort, waren aan hem niet besteed. Robert greep de kans op een goede opleiding, iets dat toen zeker voor zwarten nog allesbehalve vanzelfsprekend was, met beide handen aan.

Zijn eerste serieuze scholing kreeg hij dankzij een Ierse priester. De katholieke pater Jerome O’Hea bracht Mugabe behalve een algemene liefde voor kennis, ook een zwak voor westerse waarden bij. Later probeerde hij daar afstand van te nemen. Maar zijn tirades tegen met name Britten en Amerikanen verrieden een gefnuikte liefde. De Afrikaanse dictator zocht immers ook erkenning als man van de wereld.

Zijn studie bracht hem onder meer naar het beroemde Fort Hare in Zuid-Afrika, de universiteit die ook Nelson Mandela bezocht. Hij ontmoette in die periode Afrikaanse tijdgenoten als Kenneth Kaunda uit Zambia en Julius Nyerere uit Tanzania. Het waren de jongemannen die, in tegenstelling tot de toen vooral in studie geïnteresseerde Mugabe, betrokken waren bij de vrijheidsstrijd voor het Afrika dat begin jaren vijftig nog door westerse kolonisten werd bestuurd.

Mugabe tijdens zijn huwelijk met Sally in 1961. Beeld Beeld uit de film Robert Mugabe What Hapenend?

Ghana

Voor zijn politieke vorming als pan-Afrikanist en zijn persoonlijk leven was de tijd die hij tussen 1955 en 1958 in Ghana doorbracht van doorslaggevende betekenis. Robert Mugabe maakte er kennis met de persoon en het gedachtegoed van Kwame Nkrumah, de president van Ghana, het land dat in 1957 als eerste zwart-Afrikaans land onafhankelijk zou worden.

Daarnaast ontmoette hij de Ghanese Sally Hayfron, zijn eerste vrouw. Voor Mugabe, die op 10-jarige leeftijd zijn vader voorgoed het huis had zien verlaten en daarna geen warm gezinsleven had gekend, betekende Sally een nieuwe persoonlijke inspiratie. Samen kwamen ze uiteindelijk terug naar Zuid-Rhodesië. Sally gold als zijn grootste vertrouweling en zou ook in Mugabes geboorteland, tot haar dood in 1992, bijzonder populair blijven.

Robert Mugabe met Joshua Nkomo in Geneve, 1976. Beeld AP

Zijn politieke loopbaan in eigen land, het latere Zimbabwe, begon in 1960 in Zapu, de partij van Joshua Nkomo. Drie jaar later sloot Mugabe zich aan bij de Zimbabwe Afrikaanse Nationale Unie (Zanu). Hij werd er al snel de secretaris-generaal om bijna even snel in de gevangenis te belanden wegens ‘opruiende taal’ tegen het blanke bewind van Ian Smith. Na ruim tien jaar werd hij vrijgelaten en ging hij in ballingschap in Mozambique.

Diploma voor geweld

Van daaruit nam Robert Mugabe niet alleen de weg naar de met wapens veroverde vrijheid, maar ook die naar de macht. Na onderhandelingen in het Britse Lancaster House, waar deels ook de toekomstige landproblemen voor Zimbabwe werden gesmeed, werd Zimbabwe in 1980 onafhankelijk. Mugabe werd premier; vanaf 1987 was hij president.

Robert Mugabe, rechts, in Lancaster House. Beeld Getty Images

Van alle diploma’s die hij in zijn leven behaalde, bleek zijn zelfverklaarde ‘diploma voor geweld’ al snel een van zijn belangrijkste. Zo liet hij begin jaren tachtig met steun van een door Noord-Korea getrainde brigade afrekenen met politiek verzet in Matabeleland, het gebied van Nkomo. Mogelijk twintigduizend onschuldige burgers kwamen hierbij om het leven. De minister van Veiligheid die daarin een zeer belangrijke rol speelde, was Emmerson Mnangagwa, de strijdmakker en latere vicepresident die Mugabe in 2017 van de troon stootte.

In die tijd werd al gezegd dat Mugabe in bruutheid niet onderdeed voor de blanken die hij uit het land had verdreven. Eind vorige eeuw werden blanke Zimbabwanen het slachtoffer van Mugabes gewelddadigheden. Zij waren het die in Zimbabwe bijna alle grote boerderijen in handen hadden (en daarmee ook van enorm economisch belang voor het land waren). De Britten, geleid door het ‘post-koloniale’ bewind van Tony Blair, stopten hun financiële bijdragen aan de vrijwillige overdracht van grond van blanke naar zwarte boeren. Mugabe, die politiek ook in de knel zat door het verlies van een grondwetsreferendum in 2000, startte zijn eigen landhervorming. Het bleek het begin van een jarenlange economische en politieke chaos.

Man van extremen

Robert Mugabe werd een man van extremen. Zo bereikte zijn land de hoogste score ter wereld in de inflatie van de Zimbabwaanse dollar en de laagste in de levensverwachting van de ooit zo gezonde en goed opgeleide bevolking. Ook ging hij zich steeds feller gedragen tegenover zijn tegenstanders; reële binnenlandse opponenten, zoals bij de opkomende oppositiepartij MDC van oud-vakbondsman Morgan Tsvangirai, maar ook deels gefantaseerde vijanden, zoals buitenlandse blanken, die erop uit zouden zijn om het Afrikaanse land opnieuw tot slavernij te brengen.

Robert Mugabe met zijn vrouw Grace. Beeld REUTERS

In zijn steeds buitenissiger gedrag werd Mugabe mogelijk ook gestimuleerd door Grace, de vrouw die hij in 1996 trouwde. Zij was 41 jaar jonger en werd in eigen land vooral bekend als ‘Gucci Grace’ en ‘the First Shopper’. Sancties tegen de familie Mugabe, die hun buitenlandse reizen flink inperkten, hebben de winkelwoede van Grace wellicht ook in politieke toorn vertaald. Maar dat Grace probeerde haar man ook op te volgen, maakte haar tot een van de meest gehate first ladies uit de geschiedenis.

Zonder zijn vrouw, maar vooral zonder zijn militaire vertrouwelingen, zou Robert Mugabe mogelijk al veel eerder van het politieke toneel zijn verdwenen. De afgelopen jaren hebben de Zimbabwaanse burgers steeds dichter bij de rand van de afgrond gebracht, maar tegelijkertijd de kliek rond de president zo enorm verrijkt, dat deze groep hem feitelijk tot blijvende macht veroordeelde. Pas toen Grace Mugabe dreigde de plaats van Mnangagwa in te nemen, besloten vroegere politieke vrienden dat Mugabes tijd als president ten einde was.

Mugabe in 2017. Beeld AFP

Lachwekkend despoot

De intelligente vrijheidsstrijder zelf was inmiddels fysiek en mentaal flink afgetakeld en steeds meer tot een lachwekkende despoot verworden. Tot verdriet en pijn van de miljoenen Zimbabwanen die hem ooit op handen droegen. De enige politieke concessie die zij Mugabe tot zijn politieke einde hebben zien doen, na zijn verkiezingsfraude in 2008, was de coalitieregering die hij aanging met Tsvangirai. Maar van werkelijke machtsdeling is nooit sprake geweest. Een parallelle regering van Mugabe en zijn Zanu-getrouwen ging gewoon door met de plundering van het land. 

Robert Mugabe zei ooit tot na zijn honderdste te kunnen doorgaan met regeren. Alle geruchten over de kanker waaraan hij al jaren zou lijden, bleken niet opgewassen tegen de montere manier waarop hij zich aan de buitenwereld wist te presenteren. Ook van seniliteit bleek pas in de laatste fase van zijn leven sprake. Zijn enige echte waanzin was feitelijk grootheidswaanzin. Groot genoeg om een heel land in mee te sleuren.

Hoe gaat Robert Mugabe de geschiedenis in?

Als de koppige oude tiran met een gevaarlijke vrouw, of herinneren Zimbabwanen zich ook betere tijden? Commentaren in Zimbabwaanse media lopen uiteen.

Toen Zimbabwe na 37 jaar verlost was van Mugabe, werd er feest gevierd. Maar het land ging ook een onzekere periode tegemoet. En of zijn opvolger Emmerson Mnangagwa in staat is het land uit de afgrond te trekken, valt nog te bezien

Mensen in Harare gingen de straat op om het aftreden van Mugabe te vieren in november 2017. Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden