Robert Frank: voor altijd de fotograaf van The Americans

Het IDFA en het Stedelijk Museum besteden ruim aandacht aan het werk van de inmiddels 91-jarige fotograaf en filmmaker Robert Frank, de eeuwige buitenstaander en dwarsligger. En voor altijd de fotograaf van The Americans.

Parade - Hoboken, New Jersey. Beeld Robert Frank

De eerste foto uit het boek, twee vrouwen die van achter een venster kijken naar een optocht in Hoboken, New Jersey, half verborgen in de schaduw en achter een Amerikaanse vlag, werd door een Amerikaanse fotografiehistoricus vergeleken met de droge klap op de snaredrum waarmee Like a Rolling Stone van Bob Dylan opent. Als wake-upcall en als markering in de geschiedenis van de populaire muziek en de fotografie.

The Americans, het klassieke fotoboek van Robert Frank uit 1958, is wel vaker vergeleken met het werk van Dylan, door Bruce Springsteen bijvoorbeeld, die tijdens het componeren altijd wel een exemplaar in de buurt heeft liggen. Onlangs in The New York Times: 'The Americans is nog altijd shockerend. Het boek heeft Amerika een nieuwe identiteit gegeven. Voor mij is het de visuele equivalent van Dylans Highway 61 Revisited. Hij heeft het allemaal gezien.'

Verboden tourfilm

Robert Frank filmde de Rolling Stones tijdens de Amerikaanse tournee voor hun album Exile on Main Street en schoot ontluisterende en inmiddels legendarische beelden. (+)

Voor meer kunstenaars is de kennismaking met The Americans een beslissend moment geweest. Ed Ruscha meldde in The Guardian dat hij al vanaf de eerste keer dat hij in een universiteitsboekhandel door The Americans bladerde zich realiseerde dat deze weg was afgesloten. 'Ik moest mijn eigen kunst gaan maken.' Fotograaf Jeff Wall had een soortgelijke ervaring, waarbij het werk van Robert Frank (en Walker Evans) hem vooral duidelijk maakte dat hij als kunstenaar op iets anders moest inzetten: 'They nailed it once and for all.'

Dat vond Robert Frank trouwens ook. Hij was niet van plan zichzelf te herhalen en gebruikte zijn dwarse blik op De Verenigde Staten voor een uniek filmoeuvre dat in alle opzichten onafhankelijk kan worden genoemd. Een jaar na de publicatie van The Americans debuteerde hij met de korte film Pull My Daisy, een uniek tijdsdocument, al was het maar omdat de hele Beat Generation in beeld komt. Als filmmaker heeft Frank nooit de impact gehad die hij als fotograaf had, maar zijn invloed is onmiskenbaar, of het nu op een film als Easy Rider is of op het werk van Richard Linklater, de regisseur van Boyhood (die in zijn jonge jaren een Frank-retrospectief in Austin organiseerde).

Charleston, South Carolina. Beeld Robert Frank

Robert Frank fotografeert nog altijd, maar bewerkt zijn beelden met woeste krassen - alsof hij zijn eigen monument aan het omvertrekken is. 'Ik geloof niet in de schoonheid van fotografie', zegt hij zelf, nog steeds verbijsterd over de bedragen die verzamelaars neerleggen voor een 'klassieke' Frank.

Bijna zestig jaar na The Americans duikt hij op in het documentaire portret Don't Blink van Laura Israel, als 90-jarige nog steeds grommend naar de interviewer, de camera, naar iedereen die hem alvast wil bijzetten als de Grote Amerikaanse Fotograaf. Israel kon als vriend en medewerker dicht bij Frank komen, maar dat wil bepaald niet zeggen dat Don't Blink de glans heeft van een geautoriseerde hagiografie. Het is fascinerend genoeg om Frank, getuige van de hele naoorlogse bloeiperiode in de New Yorkse kunstscene, nog steeds bezig te zien in zijn atelier in zijn afgetrapte kloffie, maar we scheren slechts rakelings langs de belangwekkende momenten in zijn biografie - de dood van zijn twee kinderen, zijn verhuizing naar Nova Scotia, de blijvende invloed van zijn vroege meesterwerk - alsof het leven een soort onopgeruimd atelier is, waar je af en toe wat uit een stapel trekt.

Meesterwerk

Inmiddels heeft The Americans, nog altijd te krijgen in een fraaie handelseditie, de status van het invloedrijkste fotoboek uit de geschiedenis. Zoals het een meesterwerk betaamt, werd het niet als zodanig binnengehaald door veel tijdgenoten. In het blad Popular Photography stond de inmiddels vermaarde recensie waarin gesproken werd over 'betekenisloze vaagheid, grofkorrelig, modderige belichtingstijd, dronken horizon en algehele rommeligheid' van het boek.

Eigenlijk was dat niet zo'n gekke beschrijving en die ook rustig op de rest van het oeuvre van Frank geplakt kan worden. Waarbij 'betekenisloos' natuurlijk subjectief is. De 'dronken horizon' van Popular Photography sluit naadloos aan bij het geëxalteerde voorwoord van Jack Kerouac: 'The humor, the sadness, the EVERYTHING-ness and American-ness of these pictures!' Voor veel Amerikanen in de jaren vijftig, de laatste bloeiperiode van de grote fotomagazines, was The Americans geen 'sad poem', zoals Kerouac het zag, maar een bewijs dat de fotograaf zijn nieuwe vaderland haatte.

Beeld Robert Frank

American-ness

Want die 'American-ness' van de foto's van Frank - en van zijn oeuvre - is onlosmakelijk verbonden met zijn positie als buitenstaander. Die oer-Amerikaanse roadtrip die hij vanaf 1955 ondernam en die uiteindelijk 28 duizend beelden opleverde - waarvan 83 in The Americans terechtkwamen - was tegelijk ook zijn eerste verkenning van de Verenigde Staten. Frank werd in 1924 in Zürich, Zwitserland geboren en emigreerde in 1947 naar de VS, waar hij begon als modefotograaf bij Harper's Bazaar. Hij was te rusteloos voor een vaste baan, begon fotografische reizen te maken en kreeg met behulp van de legendarische Walker Evans, de grote chroniqueur van de Depressiejaren, een beurs om het land te verkennen.

Frank richt zijn camera - snel en intuïtief - op de anonieme burgers, het in gedachten verzonken liftmeisje, de mensen langs de rode lopers in Hollywood, tieners in een snoepwinkel. En steeds meer ontdekt hij de diepgewortelde ongelijkheid; op de cover van The Americans zijn beroemde foto van een stadsbus in het Zuiden, wit voorin, zwart achterin; iedereen gevangen in de omlijsting van het busraampje. Of het portret van een zwarte nanny met witte baby. 'Dus je geeft een zwarte vrouw wel je kind in handen', zei hij later. 'Maar je wilt niet naast haar in de bus zitten?' Zijn landschapsfoto's spreken meer van isolement dan van bevrijding. Vanuit The Americans zie je de lijnen lopen naar de muziek, de films, de literatuur en de fotografie die er na kwam.

De beeldspraak over de achterkant van de Amerikaanse Droom kon na The Americans worden afgeschaft - niet dat iemand zich daar aan heeft gehouden.

Robert Frank & Jack Kerouac: The Americans. 180 p., Steidl Publishers.


Frank in Stedelijk en op IDFA

Het Stedelijk Museum zal een aantal Robert Frank-foto's (uit eigen collectie) uit zijn The Americans-periode tentoonstellen in de ruimte waar ook The Beanery van tijdgenoot Kienholz staat. Op het IDFA draait het documentaire portret Don't Blink - Robert Frank van Laura Israel. Israel, een vriend en medewerker van Frank, heeft een programma van Frank-films samengesteld, waaronder zijn debuut Pull My Daisy (1959), Conversations in Vermont (1969), The Present (1996) en Paper Route (2001), die op 20 en 21/11 draaien in het auditorium van het Stedelijk en daarna in het festival te zien zijn. Franks beruchte en zelden vertoonde rockumentary Cocksucker Blues, over een Stones-tournee uit 1972, wordt op zaterdag 28/11 in De Melkweg in Amsterdam vertoond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden