Robert Fisk

RUIM EEN KWART EEUW STAAT JOURNALIST ROBERT FISK VAN THE INDEPENDENT VOORAAN BIJ DE BRANDEN IN HET MIDDEN-OOSTEN. HIJ SPRAK OSAMA BIN LADEN DRIE KEER EN NOEMT DE PLEGERS VAN DE AANSLAGEN IN NEW YORK 'MONSTERS.' MAAR: 'ALS JE EEN EIND MAAKT AAN DE GROOTSTE VORMEN VAN ONRECHT IN HET...

Toen Robert Fisk de televisiebeelden zag van vliegtuigen die op gebouwen invlogen, gingen zijn gedachten meteen terug naar die dag in maart 1997 toen hij op een bergtop in Afghanistan een ontmoeting had met Osa ma bin Laden. 'Hij zei letterlijk - ik heb mijn aantekeningen van toen er nog eens op nageslagen: "Meneer Robert, wij hebben onze grote oorlog tegen de Russen gewonnen van af de bergtop waar we ons nu bevinden. En ik bid dat God ons toestaat de Verenigde Staten te veranderen in een schaduw van zichzelf." Toen ik op die tv-beelden zag, dacht ik: mijn hemel, New York is nu een schaduw van zichzelf. Ik dacht aan wat Bin Laden toen zei, en hoewel ik nog steeds geen bewijs heb gezien dat hij achter die aanslagen zat - krijg je het daar koud van.'

De 11de september was Robert Fisk, sinds 25 jaar Midden-Oosten-correspondent van het Britse dagblad The Independent, in Brussel. Hij sprak met advocaten over het inmiddels opgeschorte onderzoek dat België is begonnen tegen Ariel Sharon vanwege het bloedbad dat in 1982 door Libanese bondgenoten van Israël werd aangericht in de Pa les tijn se vluchtelingenkampen Sabra en Chati la. De huidige premier van Israël was indertijd minister van Defensie. Een ander hoofdstuk in de wereldgeschiedenis waarvan Fisk getuige was. 'Ik besefte meteen dat een bloedbad van negentien jaar geleden niet in verhouding stond met wat hier nu gebeurde. Ik ben zo snel mogelijk teruggegaan naar Bei roet, waar ik woon en waar ik mijn archief heb. Dat viel nog niet mee, want Sabena vliegt niet op Libanon en de meeste andere maatschappijen op dat moment ook niet meer. Uiteindelijk kon ik de volgende dag via Parijs terug.'

Maar Fisk zou Fisk niet zijn als hij niet al vanuit Brussel een stuk naar de krant had gestuurd, tijdgebrek en computerproblemen ten spijt. 'De eerste twee alinea's heb ik geschreven, de rest heb ik uit mijn hoofd aan de krant gedicteerd.'

Terwijl wereldwijd de afschuw en verbijs tering over de aanslagen met het uur toenemen, stelt Fisk dat er 'onvermijdelijk en nogal immoreel', een poging zal worden gedaan 'de historische feiten en het onrecht' die achter de aanslagen liggen, weg te moffelen. En terwijl het aantal doden en vermisten in de vs met het uur oploopt, werpt Fisk de vraag op of we ons wel voldoende afvragen hoe het komt dat Amerika zich zo gehaat heeft gemaakt. 'Vraag een Arabier hoe hij reageert op twintig-, dertigduizend onschuldige doden en hij of zij zal antwoorden, zoals fatsoenlijke mensen betaamt, dat het een onvoorstelbare misdaad is. Maar ze zullen vragen waarom wij dat soort woorden niet ge bruikten voor de sancties in Irak die wellicht aan een half miljoen kinderen het leven hebben gekost, waarom we niet woedend zijn geworden over de 17.500 omgekomen burgers tijdens de Israëlische invasie van Libanon.'

Ook in de dagen daarna blijft hij in zijn artikelen - waarin het woord 'ik' veelvuldig voortkomt - fel hameren op het gebrek aan aandacht voor het Midden-Oosten-conflict en de rol van Ameri ka daarin. Voor de zoveelste keer steekt hij een tirade af tegen de bemoeienis (of het gebrek daaraan) van de vs met de regio.

De journalist Fisk heeft dan ook vele vrienden en vele vijanden. Hij ontvangt geregeld grove scheldbrieven en wint bijna jaarlijks prestigieuze journalistieke prijzen, waaronder zeven keer de British Inter nati o nal Journalist of the Year Award en, in 1998, een prijs van Amnesty International voor verslaggeving over mensenrechten, in Alge rije in dit geval.

Sinds hij in 1976 tijdens de burgeroorlog naar Beiroet kwam, stond hij vooraan bij alle branden in de regio: onder meer bij de Iraan se revolutie, de Iran-Irak-oorlog, de Golf- oor log en de talrijke conflicten rondom Isra ël en de Palestijnen. Tijdens de Kosovo-oor-

log berichtte hij vanuit Belgrado op een manier die hem geen vrienden opleverde bij de navo. Kwalificaties die Fisk zijn toegedicht variëren van 'anti-Amerikaans' en 'potentieel antisemitisch' tot 'agent van de Mossad', de Israë li sche geheime dienst.

Zijn werkdagen zien er wel wat anders uit sinds de 11de september, geeft Fisk (54) toe. Dagen die zoals gebruikelijk om half zes beginnen met het beantwoorden van de post en de e-mails van onder meer zijn lezers. 'Het is altijd druk bij een grote gebeurtenis, maar daarvoor word ik betaald.' De Midden-Oos ten specialist is een paar dagen thuis in Beiroet, tot een volgende reis in de regio en dat kan elk moment zijn.

Voort durend beent hij door zijn luchtige appartement met uitzicht op zee, om een van de telefoons op te nemen of de voordeur te openen, ondertussen gaarne bereid om andere media zijn visie te geven. Zijn chauffeur zet de ene journalist na een interview af bij diens hotel, om daar meteen een volgende op te pikken, de fotograaf krijgt amper tijd z'n camera in te stellen.

Via soms meerdere artikelen per dag vindt de-wereld-volgens-Fisk zijn weg naar honderdduizenden lezers. Vlammende betogen vaak, waarbij zijn kogels niet zelden zijn gericht op de Verenigde Staten. Want: 'Zelfs nu, geconfronteerd met de monsters die in New York hun gezicht lieten zien, hebben de Verenigde Staten nog steeds niks geleerd. Ame rika wil het onrecht in het Midden-Oosten nog steeds niet onder ogen zien. Stelt niet de vraag: waarom haten ze ons daar zo. Nee, Amerika wil raketten afschieten en de bad guys oppakken, of misschien wel doden.'

Een einde maken aan het terrorisme? 'Veertig jaar lang is de politieke situatie die mensen als Bin Laden voortbrengt, opgebouwd en opgebouwd en opgebouwd in het Midden-Oosten. De leidende rol is al die tijd in handen geweest van Israël en de Ver enig de Staten, waarbij ik wel gezegd wil hebben dat de Arabieren ook grote fouten hebben gemaakt.

'Er is vaak genoeg ge waar schuwd dat er zoiets zat aan te komen, door dictators uit de regio, door mensen uit de regio, door schrijvers en journalisten. En er werd niets ondernomen. Nu opeens komt het monster uit de doos en roept iedereen: wereldterreur. Toen Saddam Koeweit binnenviel luidde de vraag: wat gaan we nu doen? Wat gaan we nú doen: we zijn niet geïnteresseerd in de geschiedenis. De vraag had moeten zijn: hoe hebben we dit monster gecreëerd? De enige manier om de internationale terreur daad werkelijk aan te pakken, is om de oorzaken ervan aan te pakken.

'De kapers van die vliegtuigen waren Arabische moslims. Wat mij zorgen baart is dat het mensen waren uit de middenklasse, geen arme, wanhopige zelfmoordenaars uit een vluchtelingenkamp. Hoe kon het zover komen dat die kapers uit verschillende landen, academisch geschoold, de dood verkozen? Die duizenden mensen die hierdoor vermoord zijn, hadden geen keuze. Het is echt niet zo dat iemand 's ochtends bij het ontbijt tijdens een kopje thee zegt: kom, laten we vandaag eens een vliegtuig kapen of een ambassade opblazen. En nu? Amerika zegt niet: we hebben de boodschap begrepen, we hebben onze buitenlandse politiek in het Midden-Oosten verknald, laten we een deal maken: laten we een nieuw vredesproces beginnen in het Midden-Oosten gebaseerd op vn-resolutie 242, laten we serieuze stappen ondernemen om echte democratieën te vestigen in de Ara bische landen met al die dictatortjes, laten we serieus iets doen aan de sancties die veel kinderen in Irak het leven kosten.

'Als je een einde zou kunnen maken aan de grootste vormen van onrecht in het Midden-Oosten, ben je al een heel eind op weg in je strijd tegen het het terrorisme. De Ame ri kanen doopten hun operatie aanvankelijk Infinite Justice, maar ze moeten het hebben over injustice.'

Dat het Amerika's eigen schuld is wil hij niet zeggen, daarvoor 'is de geschiedenis te ingewikkeld', maar, meent hij: 'Amerika weigert de grote problemen aan te pakken. Ze willen pleisters plakken, snelle oorlogen.'

Hand in eigen boezem? Maar hoe zit het dan met de directe terroristische dreiging waarvoor een groot deel van de wereld zijn hart vasthoudt? 'Bombardementen helpen niet dit gevaar af te weren. Als bewezen is dat Bin Laden schuldig is, moet hij voor de rechter worden gebracht. Maar als een president zegt: we want him dead or alive is hij kennelijk niet geïnteresseerd in rechtspraak.'

Tussen 1993 en 1997 had Robert Fisk drie ontmoetingen met Bin Laden, een keer in Soedan, twee keer in Afghanistan. De terroristenleider die eerder dit jaar zei dat de geschiedenis herschreven zou worden, stelt ook Fisk voor raadsels. 'De laatste keer dat ik hem ontmoette zat ik in zijn tent op hem te wachten met zijn krijgers, of hoe je ze ook noemen wilt. Toen hij binnenkwam, groette hij me, zag de stapel Ara bische kranten die ik had meegebracht, zocht ze uit en ging twintig minuten in een hoekje van de tent zitten lezen. Hij had geen idee van wat er aan de hand was in de wereld, ik weet zeker dat hij niet deed alsof. Hij was onbereikbaar, in zichzelf. Ik dacht: is dit de man die naar de bergtop loopt met zijn mobiele telefoon en zegt: operatie b kan starten?! Dat was moeilijk voor te stellen.'

Fisk schetst een Baghwan-achtig beeld van de godsdienstfanaat annex multimiljonair. 'Hij was elke keer gekleed in een eenvoudige Arabische djellaba, had goedkope plastic sandalen aan. Hij at tussen zijn mannen, die aan z'n lippen hingen alsof hij een messias was. Hij kwam heel bescheiden over. Een week of vijf geleden kwam er een nieuwe video uit Afghanistan. Bin Laden verscheen in een goudgeborduurd gewaad en hoofddeksel. Ik dacht: nou, je bent wel veranderd.

'Tijdens de tweede ontmoeting zei hij: "Ik ben niet tegen het Amerikaanse volk, ik ben tegen de Amerikaanse regering." Als hij verantwoordelijk is voor die afschuwelijke aanslagen, dan is dat dus ook niet langer van toepassing. Dan wil hij nu twee dingen: dat de Amerikanen zó wreed terugslaan en zonder aanzien des persoons, dat de Arabische massa's de straat opgaan en de pro-Westerse regimes omver lopen, en hij wil de Amerikanen Afghanistan inlokken, zijn territorium. Het land waar ook de Rus sen zijn verslagen.'

Dat de Amerikanen zullen aanvallen, lijdt volgens de glazen bol van Fisk nauwelijks twijfel. 'Waarom sturen ze anders b-52-bommenwerpers?', roept hij fel, 'om daar toeristen te brengen?' Toen de vs twee weken geleden troepen zonden naar de regio rond Af ghanistan, schreef hij ronkend over 'ongekende, haast ongelooflijke voorbereidingen van de machtigste natie die ooit heeft bestaan op Gods aarde, voor een bombardement op het meest verwoeste, geruïneerde, met hongersnood bedreigde en tragische land ter wereld.' Het probleem is, schreef hij even verderop, 'dat Amerika zijn eigen versie van gerechtigheid wil, een concept dat naar het schijnt is geworteld in het Wilde Westen en de Hollywood-versies van de Tweede We reld oorlog.' Fisk nu: 'Bush zegt: dit is een oorlog tegen alle terrorisme. Maar, denk ik dan: wacht even, er is zo veel terrorisme in de wereld. Hij wil alleen het terrorisme aanpakken dat tegen Amerika is gericht. De Tamil-tijgers zullen ze niet aanpakken. Daar staat Sri Lanka alleen voor.'

Vindt hij het gek dat hij anti-Amerikaans wordt genoemd? 'Wie heeft dat gezegd?', reageert hij meteen, waarbij hij even vergeet dat hij zelf heeft geschreven over personen die hem als zodanig kwalificeerden.

'Als ik duidelijk maak dat Israël iets fout heeft gedaan, krijg ik brieven dat ik antisemitisch ben, of racistisch. Als je de problemen in het Midden-Oosten onder de aandacht brengt, moet je blijkbaar accepteren dat je voor lasteraar wordt uitgemaakt. Je hebt de plicht om het verhaal te vertellen zoals jij het ziet. Niet alleen ten opzichte van Britse lezers, ook ten opzichte van Arabische en joodse lezers. Journalistiek moet zijn als het schrijven van een brief aan een vriend, een brief aan een persoon die wil weten wat jij hebt gezien. Ik probeer niet één kant te kiezen. Maar net zo goed als ik niet onvoorwaardelijk voor de Palestijnse kant zal kiezen, wat dat dan ook mag zijn vandaag de dag, loop ik ook niet automatisch mee met Westerse regeringen. Nie mand heeft een monopolie op waarheid en eer zaamheid .'

Eerder dit jaar trok hij fel van leer tegen de bbc die zijn journalistieke staf verbood het woord 'moorden' nog langer te gebruiken voor slachtoffers van 'Israëls beleid om zijn guerrilla-tegenstanders te vermoorden'. 'Murder', werd vervangen door 'targeted killings', onder druk van Israëlische diplomaten. Ook kreeg cnn ervan langs vanwege het vervangen van 'joodse nederzetting' door 'joodse wijk'.

Een journalist, zegt Fisk, moet kunnen en durven zeggen wat hij denkt, en hij moet vooral controversieel durven zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden