Roadtrip door Venezuela, een land halverwege de afgrond

Een volle tank kost een paar eurocent, maar levensmiddelen zijn nauwelijks te koop. Chaotisch Venezuela gaat stemmen - of niet.

Arrestatie door de nationale garde in Caracas. Beeld Manaure Quintero

Stop 1. Santa Elena de Usairén

Marwin Mecan is bijna aan de beurt om te tanken. Hij parkeerde zijn afgeragde pick-uptruck drie uur geleden voor het benzinestation, en heeft nu nog maar twee wachtenden voor zich.

'Ik heb echt genoeg van dit gezeik', moppert Mecan en gooit zijn peuk uit het autoraampje. 'Je zult zien dat ik maar 20 liter krijg, dan sta ik hier morgenochtend weer.'

De regen komt al urenlang met bakken uit de hemel in Santa Elena de Usairén, het eerste dorp in Venezuela na de grens van Brazilië. De auto's staan in een spiraalvormige rij voor het enige benzinestation van het dorp, sommige zakken diep weg in de roodbruine blubber. Zwaarbewapende nationaalgardisten lopen met boze gezichten tussen de wachtenden door.

Mannen met rode petjes van staatsoliebedrijf PDVSA staan op een kluitje onder een afdakje en noteren ijverig de nummerborden van de auto's. 'Ze mogen maar één keer per dag tanken', legt coördinator Diogenes Cabreras uit. Zijn kantoortje hangt vol foto's van oud-president Hugo Chávez. 'Er zijn veel meer auto's dan vroeger', verklaart Cabreras de schaarste. 'En soms krijgen de vrachtwagens pech onderweg - dat beïnvloedt de toevoer.'

Hij verzwijgt de andere oorzaken. In Venezuela kost benzine 0,0006 eurocent per liter. In Brazilië betaal je een euro per liter, corrupte PDVSA-medewerkers en gardisten worden schatrijk van de smokkel. 'Het wordt met de dag erger', zegt Mecan die inmiddels aanstalten maakt naar de pomp te rijden. Hij wil nog iets zeggen als een gardist naast de auto komt staan. 'Wat moet dat hier?', zegt de agent. Mecan draait zijn raampje dicht.

Als we voor 3 eurocent ook onze eigen tank hebben volgegooid, gaan we op weg naar de hoofdstad Caracas. Een reis van 1.260 kilometer door een land dat zich niet meer aan de rand, maar halverwege de afgrond bevindt. De inflatie komt dit jaar naar schatting uit op 900 procent, er zijn geen betaalbare levensmiddelen meer te krijgen, ziekenhuizen hebben injectiespuiten noch medicijnen.

Honderdduizenden Venezolanen zijn op de vlucht geslagen. Criminele organisaties terroriseren de bevolking, op veel plaatsen heerst complete anarchie. Tot overmaat van ramp wil president Nicolás Maduro zondag de doodsteek toebrengen aan de democratie.

In de rij voor benzine in Santa Elena de Uairen. Beeld Manaure Quintero

Stop 2. Gran Sabana

De chauffeur geeft flink gas. Behendig ontwijkt hij de diepe gaten in het wegdek. We rijden door Gran Sabana, een beschermd nationaal park, waar alleen Pemón-indianen wonen. Een oeroude rotspartij vlak onder het aardoppervlak zorgt voor een sprookjesachtig savannelandschap.

Als het niet zo hard zou regenen, zouden we in de verte de tafelbergen en watervallen kunnen zien die tot enkele jaren geleden toeristen uit de hele wereld trokken. De Pemón hebben nog steeds kraampjes aan de kant van de weg, maar krijgen hun gevlochten hoeden en houten beeldjes nauwelijks nog verkocht.

De indianen hebben spandoeken opgehangen. 'Tegen de grondwetgevende vergadering', staat erop. Het gaat deze dagen nergens anders over in Venezuela. Begin mei besloot Maduro dat de grondwet van zijn voorganger Hugo Chávez aan vervanging toe is. 'Dat is nodig om de vrede te garanderen in Venezuela', aldus de uitleg van de president.

De socialisten zijn sinds 1998 aan de macht. Eerst onder onder leiding van Chávez, na diens dood in 2013 nam oud-buschauffeur Maduro het stokje over. Chávez vertoonde al zeer autoritaire trekjes, onder Maduro is Venezuela de weg naar een dictatuur ingeslagen. De oppositie won eind 2015 een tweederde meerderheid in het parlement, maar is sindsdien monddood gemaakt. Ook de media zijn aan banden gelegd.

Zondag zijn de verkiezingen voor de leden van de grondwetgevende vergadering. De kandidatenlijst is door de regering samengesteld. De overgrote meerderheid van de Venezolanen is tegen de verkiezingen, ze vrezen dat de nieuwe grondwet een definitief einde maakt aan de democratie in het land.

De checkpoints van de nationale garde worden veelvuldiger naarmate we verder noordwaarts komen. De agenten zetten auto's aan de kant en zoeken naar tandpasta, rijst, suiker en olie. De producten die sinds het begin van de Bolivariaanse revolutie van Chávez gesubsidieerd worden, zijn over de grens een veelvoud waard.

'Er woedt een economische oorlog', beweert Maduro. De oppositie werkt volgens de president samen met de Amerikanen om schaarste te creëren in de hoop de Bolivariaanse revolutie een halt toe te roepen. Maar het zijn Maduro's eigen ambtenaren en veiligheidstroepen die een sleutelrol spelen bij de smokkelpraktijken. De lucratieve handel is een van de redenen dat Maduro's mensen hem trouw blijven.

Langzaam komt er meer begroeiing, tot we ons midden in het tropische regenwoud van de Amazone bevinden. Kinderen proberen met stokken mango's uit de bomen te slaan. Vrouwen zitten langs de kant van de weg en verkopen bananen en cassavebrood. Ze hebben ook een paar petflessen benzine in hun kraampjes staan. Tien keer zo duur als de officiële, maar nog altijd spotgoedkoop.

Een mijnwerker in Nacupay. Beeld Manaure Quintero

Stop 3. Amazone

De grond zit hier vol goud en onder het vredige oppervlak woedt een hevige oorlog tussen allerlei criminele organisaties om de controle van de illegale mijnen. Het gaat de criminelen niet alleen om het edelmetaal, ze voorzien de mijnwerkers ook van drank, drugs en prostituees. Dankzij de bendes zijn elders schaarse producten hier in overvloed te krijgen. Politie en militairen knijpen een oogje toe, in ruil voor een wekelijkse portie goud.

Het is acht uur zondagochtend. In mijnwerkersdorpje Callao liggen de straten vol dronken mannen en glazig kijkende prostituees. Een prediker schreeuwt door een microfoon - iets over de duivel. Zijn woorden worden overstemd door reggaetónmuziek van een feestje verderop. Twee jonge mannen komen aanrijden in een grote pick-uptruck. Ze zijn zichtbaar onder invloed van cocaïne en dragen de auto over aan Miguel.

Illegale goudmijn bij Callao. Beeld Manaure Quintero

Miguel (38) komt uit Caracas, is vader van twee kinderen en de lokale baas van criminele organisatie El Tren del Sur. De bevolking, het leger, de politie - iedereen kruipt voor hem. Zelf definieert hij zijn activiteiten als sociaal werk en zijn inkomsten als belasting. 'Ik heb hier een school en speeltuin laten bouwen', pocht hij terwijl hij de pick-uptruck over het modderpad rijdt.

Als we de mijn betreden wordt duidelijk dat de benzineschaarste aan de grens niet alleen is te wijten aan smokkel naar Brazilië. Overal staan volle jerrycans om de generatoren draaiende te houden. De pomp die het zand omhoog haalt, de machines die de kiezels vermalen, de lopende banden met het giftige kwik dat het goud losmaakt, Miguel heeft een goed contact bij het staatsoliebedrijf.

Het mijnwerkersstadje Tumeremo. Beeld Manaure Quintero

Boven op een houten stellage staat de 40-jarige Pedro Baez met afgetrapte Crocs in een bad van kwik. Hij is boer maar kwam drie jaar geleden naar de mijn. 'Ik kon mijn familie niet meer onderhouden', zegt hij terwijl hij het zand dat naar boven wordt gepompt in plastic emmers schept. Baez vindt gemiddeld een gram goud per week. Dat levert 20 euro op. Een stuk meer dan het huidige minimumloon van 30 euro per maand.

Hij heeft de afgelopen drie jaar zes keer malaria gehad. 'Dat valt reuze mee', vindt hij. Hij maakt zich meer zorgen over de toestroom van mijnwerkers - door de crisis heeft de goudkoorts extreme proporties aangenomen. 'Ze komen uit het hele land', aldus Baez. 'Het wordt steeds drukker hier.'

Een van die nieuwkomers is José Alcantara (36), die onder een plastic zeil in een hangmat ligt uit te rusten van de werkzaamheden. Tot voor kort werkte hij als hoofd klantenservice bij telecombedrijf Movistar. 'Met deze inflatie kan niemand rondkomen', zegt hij. 'Een paar jaar geleden at ik sushi in fancy restaurants - moet je me nu zien.' Zijn ogen schieten vuur. 'En ik ben echt niet de enige. Er zijn hier psychologen, ingenieurs, we zijn allemaal genoodzaakt dit klotewerk te doen.'

Stop 4. Ciudad Guayana

Het regenwoud maakt plaats voor een zacht glooiend landschap, in de berm liggen uitgebrande auto's. 'Geen dictatuur meer', staat met enorme letters op een viaduct. Dan arriveren we in Ciudad Guayana, een stad vol felgekleurde papegaaien aan de oever van de rivier de Orinoco.

Door de extreme regenval zijn delen van sloppenwijk Puerto Libre overstroomd. Aura Ramirez is als sociaal werker in dienst van de regering en aanspreekpunt voor de buurtbewoners. Ze is fervent voorstander van de verkiezingen zondag en fel verdediger van de Bolivariaanse revolutie. 'Venezuela is nog lang niet perfect, maar beter dan voor de revolutie', zegt ze. 'Verandering heeft tijd nodig.'

Volksfeest in Puerto Libre. Beeld Manaure Quintero

De bewoners van de overstroomde huizen zijn woedend. Het water is een broedplaats voor muggen. 'Vroeger kwamen ze ieder jaar preventief ongedierte bestrijden', zegt José García, terwijl hij de deur naar de tuin opent. De rivier komt tot zijn drempel. 'Nu hebben we een malaria-epidemie en er zijn geen medicijnen.' Ramirez maant de man tot kalmte. 'Het is niet de schuld van de regering', zegt ze. 'Het komt doordat zoveel mannen naar de mijnen gaan. Ze nemen malaria mee terug.'

Een paar kilometer verderop staan flats met enorme afbeeldingen van Chávez. Sociale woningen van de regering. Op de begane grond woont de 45-jarige Manuel Bonilla met zijn twee dochters en kleinzoon. De bouwvakker heeft een kunstbeen. In 2013 ging hij naar Caracas om de begrafenis van Chávez bij te wonen. Op de terugweg viel de buschauffeur in slaap.

'De regering wil dialoog, de oppositie weigert', zegt Bonilla, die zichzelf aanvankelijk als regeringsaanhanger definieert. Later komt hij daarvan terug. 'Ik denk dat de meerderheid in deze flat tegen de nieuwe grondwet is', zegt hij zacht. 'Maar we moeten stemmen, anders pakken ze onze woning af.' Bonilla werkt voor een staatsbedrijf, ook daar wordt druk uitgeoefend. 'Ze hebben zelfs gezegd op wie we moeten stemmen', vertelt hij.

Er loopt een man langs het raam, schijnbaar achteloos laat hij zijn pistool zien. We vertrekken.

Leeg strand bij Puerto Pintu. Beeld Manaure Quintero

Stop 5. Cariben

Op de weg naar de Caribische kust is de lucht vol gele vlinders. Ze doen denken aan het boek Honderd jaar eenzaamheid van Gabriel García Márquez, waarin de beestjes symbool staan voor de liefde. Hier vliegen ze te pletter tegen onze voorruit.

Ooit floreerde deze regio vanwege zijn veeteelt, nu zijn de weilanden leeg. Boerderijen zijn onteigend door de staat, waarna de productie is komen stilliggen. Andere boeren hielden het zelf voor gezien; ze konden niet meer aan vaccinaties en medicatie komen voor hun dieren. Voor het eerst in zijn geschiedenis importeert Venezuela melk en vlees.

De weg voert langs het immense petrochemische complex José Antonio Anzótegui. Schoorstenen braken gele vlammen en zwarte rook uit, op de achtergrond glinstert de turquoise Caribische Zee in de zon. Venezuela is het land met de grootste olievoorraden ter wereld, maar het gaat slecht met de sector.

Begin deze eeuw produceerde staatsoliebedrijf PDVSA 3 miljoen vaten per dag. Nu is de productie gedaald naar 2,5 miljoen, met drie keer zoveel werknemers. Dat komt doordat Chávez al in de beginjaren een hoop gekwalificeerd personeel eruit gooide omdat ze de oppositie steunden. Het personeelsbeleid gaat sindsdien op basis van vriendjespolitiek, wat de productiviteit niet ten goede komt. PDVSA is zich wel gaan bezighouden met voedseldistributie en sociale programma's.

In de kustdorpjes werpen statige palmbomen lange schaduwen over lege stranden. In een leeg restaurant met uitzicht op zee staat ober Francisco Peroza te wachten op klanten. Aan zijn inzet ligt het niet, vol passie verkoopt hij zijn verse vis met gebakken banaan. 'Vroeger kwamen hier mensen uit de hele wereld', zegt hij met spijt in zijn stem. 'Nu komt er niemand meer.'

Op de radio is Maduro onafgebroken aan het woord. 'Het kwaad van de wereld wil ons zijn wil opleggen', tiert hij. 'Maar wij zijn sterker dan de imperialisten!' Hij heeft het over Donald Trump, die wil dat Maduro de grondwetgevende vergadering afblaast, dreigde met sancties en hield woord. Woensdag bevroren de Amerikanen tegoeden van dertien hooggeplaatste chavistas.

Er gaan stemmen op in de VS om geen olie meer te kopen van Venezuela. Dat zou een ramp betekenen. Bijna driekwart van de olie levert geen directe dollars op. Het gaat naar China om torenhoge leningen af te betalen en als gift naar bevriende landen in de regio. Van wat er overblijft is Amerika de grootste afnemer. Als ook die inkomsten wegvallen, zijn de gevolgen niet te overzien.

Bouwvakker Manuel Bonilla (45), die zijn been verloor tijdens een auto-ongeluk. Beeld Manaure Quintero

Stop 6. Caracas

Het laatste deel van de route is het gevaarlijkst. Bendes controleren deze regio, die bekendstaat als Barloventa. Op motoren gaan ze achter auto's en vrachtwagens aan, dwingen die met wapens naar de kant en roven eruit. De chauffeur overleeft het doorgaans niet.

Hier zul je nooit iemand langs de kant van de weg zien plassen - dat is levensgevaarlijk. We stoppen bij een benzinestation. Openbare toiletten in Venezuela hebben al tijden geen wc-papier meer. Het is een schaars goed en zou gestolen worden. In de wc van het benzinestation liggen verfrommelde briefjes van honderd bolivar (1 eurocent) op de grond, ze zijn gebruikt om billen mee af te vegen.

In Caracas is het bij aankomst oorverdovend stil. Uit protest tegen de verkiezingen is er een nationale staking op woensdag en donderdag.

Gemaskerde jongeren hebben wegblokkades opgeworpen, op verschillende plaatsen botsen ze met de politie. Er vallen doden en gewonden, zoals de afgelopen maanden bijna dagelijks het geval was. De oppositie is vastberaden de verkiezingen tegen te houden, ook de regering weet van geen wijken. Het is erop of eronder dit weekend. Beide partijen lijken de controle over gewelddadige facties binnen hun gelederen steeds meer te verliezen.

José Ignacio Moreno is oud-minister van olie en werkt in Caracas als rector van de Universiteit Metropolitana. 'Venezuela heeft niet alleen een andere regering nodig, maar ook een mentaliteitsverandering', zegt hij. 'We moeten onafhankelijker worden van olie, de economie moet diverser. Dat is de belangrijkste uitdaging waarvoor een nieuwe regering staat, ongeacht politieke kleur.'

Volgens de ingenieur dobbert Venezuela al sinds de jaren veertig willoos rond op de grillige golven van de olieprijzen. Er is nooit een fonds opgericht om in barre tijden het hoofd boven water te houden. In gouden tijden smijten machthebbers de inkomsten over de balk of laten de dollars in hun eigen zakken verdwijnen. Zodra de prijs instort, zoals in 2014 gebeurde, is het crisis.

Op het plein van Altamira wordt de stilte verbroken door de viool van Wuilly Arteaga. De 23-jarige muzikant groeide uit tot een van de gezichten van de protestbeweging. Zijn oog is nog blauw van toen hij zaterdag geraakt werd door rubberkogels van de gardisten, ook de wonden in zijn nek en op zijn wang zijn nog niet geheeld.

Demonstranten tegen president Maduro in Caracas. Beeld reuters

'Ik ben bang, maar ik voel me ook sterk', zegt hij terwijl hij zijn viool afstemt op de klarinet van de 21-jarige Hazel Pinto. Arteaga draagt een shirt in het rood-blauw-geel van de vlag, hij is mager en oogt vermoeid. 'We weten niet wat er de komende dagen gaat gebeuren, maar ik blijf doorspelen', zegt hij. 'Tot Maduro weg is, tot er vrijheid is.'

De volgende dag wordt Arteaga gearresteerd door de nationale garde.

Lees ook:

Venezolaanse oppositie vastbesloten verkiezingen 'dictator' Maduro tegen te houden
De Venezolaanse oppositie is vastbesloten de verkiezingen van zondag tegen te houden. President Nicolás Maduro en zijn aanhangers zijn net zo onvermurwbaar, en zullen hun plannen koste wat het kost doorzetten. Een explosieve situatie in een land dat zich toch al met moeite staande houdt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden