Ritmisch spel met lijntjes

Op een tentoonstelling over abstractie en ornamentiek in Basel kwam Kader Abdolah tot een verrassend inzicht. Zijn leven lang was hij omgeven door Perzische tapijten....

(Besmel lahe rahmane rahim)

In den beginne was er het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God. En het Woord is vleesch geworden, en heeft onder ons gewoond.

Tot vijf uur gistermiddag waren de hier boven vermelde zinnen enkel een statement voor mij. De mooiste zinnen die ik ooit gehoord, gezien en gelezen had. Simpel en stevig als een zeer oud, stenen huis waar je graag wilt slapen, eten en liefdes voeren.

Maar vanaf gisteren hebben die woorden hun kracht voor mij verloren. Wat ze beweerden was niet waar.

In den beginne was er niet het woord, maar de lijn. En de lijn werd vleesch.

Kijk eens naar je eigen handen, kijk naar je handpalmen en je ziet lijnen, bewegende lijntjes.

Neem de letter A. Hij bestaat uit drie lijntjes: / - z of zo: I - I of zo: I i I.

Neem de letter W. Hij bestaat uit vier lijntjes: z / z / of: IIII.

Neem de letter O. Hij bestaat uit twee halve cirkels: c+c en als we ze rechttrekken, zien ze er zo uit: - + - en als we ze rechtop laten staan, zien ze er zo uit: II.

Dat wist ik niet. Pas toen ik een artikel over de expositie 'Ornament and Abstraction' begon te schrijven, kwam ik erachter.

Nu zit ik in mijn hotelkamer in Basel, in Zwitserland en de wereld is voor mij veranderd. Het begon gisteren, toen ik naar het museum Fondation Beyeler ging.

Toen ik de drie, vierhonderd schilderijen, tekeningen, arabesken, Perzische tapijten en versierde teksten uit de Koran had gezien en daarna het museum verliet, zag ik alles opeens anders.

Hoe vaak had ik de oude mensen van ons huis de volgende woorden horen neuriën: La ilaha illa Allah.

Wel één miljoen keer, denk ik.

Het klonk echter anders. Nu pas ontdekte ik de kracht van die zin.

Ik zag het niet meer als een heilige zin, maar als een ornament. Een zuiver kunstwerk, een illustratie van 21 lijnen, lijntjes. De Arabische kunstenaar had die lijntjes zo naast elkaar gezet dat ze een soort goddelijke klank weergaven en het oog genoot ervan als het er naar keek: La ilaha illa Allah. De oorspronkelijke Arabische zin ziet er zo uit:

. Of zo:,

En het betekent: Er is geen andere god behalve Allah.

Het is een ultieme kalligrafie. De verheven bron voor de kunst.

Erbarmer

De Islam heeft nog een ander zinnetje. Nog een meesterlijk ornament dat je overal ziet, hoort: Besmel lahe rahmane rahim; In de naam van Allah, de erbarmer, de barmhartige.

Nu zie ik niets anders dan lijnen en ornamenten.

Ornament: versieren, decoreren, een decoratief object.

Ornament: symbool, teken, het ritmische spel met lijntjes.

Ornament: ###### & & & & & & öööööö ßßßßßß $$$$$$ ?? qpqpqpqp xoxoxoxo q & q & q & q %%%% o=o=o=o & 6 & 6 & 6 & .

Ornament is de kunst van het versieren. De jeugd, de vrouwen van onze tijd hebben ornament en kleur opnieuw ontdekt.

Het vliegtuig waarmee ik vloog, was klein, had slechts één stewardess, een zeer mooie blonde Zwitserse met een mannenhoed op.

Ik keek met bewondering naar haar, maar niet als een man die naar een mooie vrouw keek, meer als een journalist die naar haar rode, blauwe, groene, blonde lijnen keek. Ze was een prachtige samenstelling van lijntjes.

Het teken verovert de wereld. En ornament is het teken van de mens. Lijn is de eerste natuurlijke letter die de oude mens ontdekt heeft. En ornament is de eerste zin, het eerste zinnetje dat de mens maakte. Het is een teken dat uit de diepste lagen van de menselijke natuur komt. Als het ware uit hetzelfde nest waar de liefde uit voortkomt.

De oude mens luisterde in stilte naar zijn hart: boem, boem, boem (ritme).

Verbaasd keek hij naar de hemel: Een ster Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names twee sterren Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names vier sterren ****, miljoenen sterren Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names Atex AtexASC AtexBIN AtexHTX AtexTXT atex atexdata atexlocal atx bin bosinst.data dev etc fip home image.data ioos lib lost+found lpp mbox mnt opt sbin sendmail.cf smit.log smit.script tftpboot tmp u unix usr var xtalk.names (herhaling). En toen de nacht en de dag (geheim). Alles was voor hem in het geheim verbonden en hij wilde meedoen met dat geheim. Hij pakte een bewegend lijntje en nog een lijntje en gaf ze op zijn eigen manier vorm.

Later, duizenden jaren later, drukte de mens zijn religieuze gevoelens met die zelfde ornamenten uit. Elke keer dat er een nieuw geloof werd aangekondigd, werden er duizenden nieuwe vormen van versiering verkondigd. Toen Mohammad de Islam verkondigde, had hij 21 lijntjes bij zich. En hij zette ze in een indrukwekkende volgorde neer, zo: La ilaha illa Allah.

Algebra

Arabieren waren meesters van de Algebra. Allah had hen gevoel voor geometrie als geschenk gegeven. De grote kunstenaars die de profeet Mohammad assisteerden namen die 21 lijntjes over en leerden de moslims ze op een moderne manier vorm te geven. Opeens ontstonden er duizenden soorten verbazingwekkende decoratieve uitingen die zich zowel in de Koran als op de tenen van de moslimvrouwen en in de architectuur, in de poëzie, in tapijten, op schalen, op borden, op gewaden van de sultan en in de woorden die grootmoeders neurieden, presenteerden: Besmel lah. Illa Allah. Mohammad rasoel Allah.

Kalligrafie werd de absolute kunst en arabesken veroverden de wereld.

Ik zit nu achter de schrijftafel in mijn hotelkamer en denk aan de Hollander Piet Mondriaan. Gisteren heb ik voor de zoveelste keer naar zijn schilderijen gekeken. Maar ik zag zijn werk nu anders. Hij heeft al zijn lijnen op de millimeter nauwkeurig gemeten. Maar toch zijn Nederlanders niet goed in de wiskunde. Piet Mondriaan heeft over de handen van de Arabieren gekeken. Tot gisteren dacht ik dat het ingewikkelde doeken waren. Nu zie ik ze anders. Zijn tekeningen zijn een namaak van de goddelijke gevarieerde geometrische islamitische versieringen.

Piet Mondriaan zelf wilde er niets van weten, hij wilde geen woord over de invloed van de Arabische ornamenten en hun arabesken op zijn werk horen. Maar gisteren zag ik duidelijk waar de wortels van zijn meesterwerken lagen: in die 21 lijntjes van Mohammad de profeet. In de twee ornamentele moslim meesterwerken die overal op de daken van de moskeen te horen zijn.

Gelooft u me niet? Kom! Ga mee naar Basel.

Picasso beweerde het volgende: 'Als ik had geweten dat er iets als kalligrafie bestond, zou ik nooit met schilderen begonnen zijn.' Picasso liegt niet, maar ik denk dat hij Spanje zo goed kende als de lijnen van zijn handpalmen. Hij is zeer waarschijnlijk een keer naar de Alhamra Moskee geweest en heeft daar de arabesken gezien. Waar je ook een moslim tegenkomt, dat geheimzinnige ornament heeft hij op zak.

In de moderne abstracte kunst komen ornamenten heel anders dan de oorspronkelijke tekens op het doek te staan. De westerse kunstenaars hebben hun eigen kleuren en vormen aan de versieringen gegeven. Maar de mathematica is het sterkste uitgangspunt van hun werk gebleven. In de schilderijen van Klimt, Matisse, Gauguin, Herbin, Picasso, Mondriaan, Van Doesburg en vele anderen is duidelijk de invloed van de volkskunst en overduidelijk de invloed van de Mohammadanse kunst zichtbaar.

U hebt tot 21 september de tijd. Ga naar Basel. En kijk opnieuw naar Henri Matisse, naar Gauguin, naar Gustav Klimt. Neem de tijd en kijk geduldig naar 'Flowering Appletree' van Piet Mondriaan. En zeker naar 'Decorative Plant Composition' van Henry van de Velde.

En verder? Wandel eens langs de oude kunst van de Perzen en de Arabieren.

Geboren

In één van die zalen lag een heel oud Perzisch tapijt op de grond. Tapijten kun je nooit weg denken uit de Perzische cultuur. Alle Perzen zijn op een tapijt geboren. Ik knielde voor het eerst op dat tapijt, niet als op een vloerbedekking, maar als op een kunstwerk. Alle figuren, tekeningen, vierkantjes, driehoekjes, alle bloempjes, blaadjes, al die ornamentale lijntjes die ik gisteren in de schilderijen gezien had, waren op één of andere manier terug te vinden in dat tapijt.

Tot dat moment dacht ik dat alleen koningin Beatrix de meesterwerken van Piet Mondriaan begreep, maar als ik al die figuurtjes uit het tapijt weghaalde en alleen de horizontale en verticale basislijnen liet staan, veranderde het tapijt zich vanzelf onverwachts in een meesterwerk van Mondriaan.

Dertig jaar lang had ik in mijn huis op de composities van Mondriaan gezeten en geslapen, maar ik wist het niet.

Ik zit in mijn hotelkamer in Basel. Ik kijk even in de gids. Basel is een stad die zich door haar ruimdenkende karakter kenmerkt. Zij ligt op het drielandenpunt; Zwitserland, Duitsland en Frankrijk. Deze veelzijdigheid beïnvloedt het kunstzinnige en culturele aanbod van de stad.

Basel heeft vandaag even mijn wereldje veranderd. Waar ik ook kijk, zie ik ornamenten. De stalen buisstoel waar ik nu op zit, heeft een prachtige ornamentale werking. Zijn gaatjes zien er zo uit: x-o-x-o-x-o-x. De gaatjes in de rugleuning en zitting van de stoel vormen een organisch ornament en verminderen bovendien het gewicht van de stoel. (Dat heb ik gisteren geleerd.)

Toen ik het museum verliet, zag ik de auto's niet meer als vervoersmiddelen. Het waren allemaal bewegende, lopende kunstwerken. De lampen, de bumpers, de ruiten, de stoelen waren allemaal stuk voor stuk een prachtig industrieel abstracte uitvoering van het ornament. Ik zag het. De oermens was krachtiger dan ooit aanwezig.

Vormgeving, versiering zit in het vlees van de mens. In onze moderne tijd presenteert deze menselijke behoefte zich vrijer en moderner dan ooit tevoren.

Met verbazing keek ik naar de fantastische oude gebouwen van Basel, naar de brug over de Rijn, naar de ramen, de deuren, de stenen van de weg, naar de schoenen, naar de sokken en merkte dat ik me in de wereld van de kunst bewoog.

In de tram zat een jonge vrouw tegenover mij. Ze had een korte rok aan. Ik keek naar haar benen, naar haar mooie tenen. Ze had haar teennagels met een goudkleurige nagellak versierd. Haar linkervoet had vijf tenen, vijf nagels, vijf tekentjes en ze zagen er zo uit: UUUUU.

Met verbazing ontdekte ik dat ze ook op haar rechtervoet vijf goudkleurige abstracte geometrische tekentjes had.

Ga eens naar Basel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden