Ritmans tovercollectie

Talloze boeken om bij te likkebaarden bevinden zich in de collectie Ritman, vorige week deels verworven door de staat. Duizenden zeldzaamheden, aangekocht door een zakenman met een enorme verzameldrift....

Zeg nooit ‘nooit’, maar het moet al gek lopen als de Bibliotheca Philosophica Hermetica van zakenman Joost Ritman hetzelfde lot zal treffen als de bibliotheek van Boudewijn Büch. Na diens dood brachten zijn erfgenamen de circa 100duizend boeken van de schrijver en wereldreiziger naar de veiling. Büch had er geen moeite mee dat zijn bibliotheek na zijn dood uiteen zou vallen, maar wie zijn boekenpaleis aan de Keizersgracht heeft mogen betreden, zal het betreuren. Al was het maar omdat het vandaag vrijwel onmogelijk is om als particulier een dergelijke omvangrijke collectie bijeen te brengen.

Daar staat tegenover dat de boekerij van Büch uiteenlopend en wisselend van kwaliteit was. Hij was een gretig koper die via catalogi en in antiquariaten boeken bij tientallen tegelijk aanschafte – en ook wel eens vergat ze te betalen. Joost Ritman (64) is een ander verhaal. Hij was jarenlang eveneens een bevlogen koper van kunst en boeken. Zijn verzamelwoede kende geen grenzen dankzij de miljoenen die hij verdiende met De Ster dat wegwerpservies voor de luchtvaart maakte.

Verzin het en Ritman verzamelde het: oosterse tapijten, etsen van Rembrandt (ruim 100 stuks!), lakdozen, art nouveau-sieraden, porselein, zeventiende-eeuws glaswerk en zilver, antieke meubels, schilderijen van Hollandse meesters. Tussen 1976 en 1992 spendeerde Ritman 95 miljoen gulden aan kunstobjecten, ongeveer evenveel als de Nederlandse musea in dezelfde periode samen aan kunst uitgaven. Ritman kocht in met grote kennis van zaken..

Boeken vormen zijn grootste passie. Ontroering, bewondering en, ik geef toe, jaloezie strijden om de voorrang bij de boekenliefhebber die het levenswerk van Joost Ritman in de Amsterdamse Bloemstraat aanschouwt: een bibliotheek van 20duizend banden waaronder boeken die tot de zeldzaamste en mooiste op deze aardbol behoren. Boeken die dateren uit de afgelopen duizend jaar – velen in leer of perkament gebonden – bekleden de wanden van drie in elkaar overlopende panden, in het oog gehouden door borstbeelden van de Florentijnse bankiersdynastie en kunstmecenassen De Medici. Circa een derde van de verzameling is onlangs aangekocht door de staat der Nederlanden voor 18,75 miljoen euro. Daarmee materialiseerde de staat de status die de bibliotheek sinds 1994 stelt onder de Wet tot behoud van Cultuurbezit. De boeken zijn per direct weer in bruikleen afgestaan aan de bibliotheek. De waarde van de totale collectie wordt geschat op circa honderd miljoen euro.

Als adolescent van zestien begon Joost Ruben Ritman met het verzamelen van boeken. Hij wilde een boekenbestand opbouwen dat, zoals hij het zelf eens duidde, ‘zich toespitste op de stiefkinderen van theologie, filosofie en wetenschap’. Kern van de collectie vormen manuscripten en boeken van hermetische filosofen, mystici, alchemisten en Rozenkruisers. Als de oertekst en basis van de hermetische filosofie, die zich bezighoudt met spirituele kennis over God, mens en kosmos, geldt het Corpus Hermeticum, van de hand van de Egyptische mysteriefiguur Hermes Trismegistus en daterend uit de eerste eeuwen van onze jaartelling.

Talrijke denkers, schrijvers en wetenschappers hebben, vanaf de vroege oudheid, de gecompliceerde en niet altijd even toegankelijke teksten van het Corpus Hermeticum bestudeerd en er commentaar op geleverd. Gedachtig het ad fontes-principe dat aan de structuur van de bibliotheek ten grondslag ligt, verzamelde Ritman alle denkbare vroege drukken en bronnen die ook maar in de verste verte gerelateerd zijn aan de hermetische filosofie. Een filosofie, die met een kernachtig citaat kan worden samengevat: ‘De aardse mens is een sterfelijke God, de hemelse god is een onsterfelijk mens.’

Met dat adagium voor ogen bleek het antieke boek een mer á boire voor een man die over geldstromen van ezeltje strek je-achtige omvang beschikte. In twee zaaltjes, alleen toegankelijk voor onderzoekers, staan 500 manuscripten, 300 incunabelen (boeken gedrukt voor 1501) en nog eens duizenden voor 1800 gedrukte werken bijeen. Boeken waarvan de waarde overeen kan komen met de prijs van een villa in Toscane: de eerste met illustraties verluchte editie (1481) van de Divina Comedia van Dante Alighieri; het met miniaturen versierde gebedenboek van Beatrix van Assendelft; een van de belangrijkste Nederlandse handschriften uit de late Middeleeuwen; de eerste gedrukte editie (ca. 1472) van de Imitatio Christi van Thomas a Kempis. De Biblia Germanica, gedrukt in 1483 door Anton Koberger en voorzien van 109 houtsnedes pronkt naast Christoffel Plantijns achtdelige Polyglotbijbel.

Esther Ritman (40), dochter van, en sinds twee jaar directeur van de BPH, brengt samen met conservator José Bouman schat na schat ter tafel. Zoals de nauwelijks te tillen editio princeps van Plato's Opera uit 1484 in de Latijnse vertaling van Marsilio Ficino. De meeste exemplaren zijn incompleet omdat de vertaling destijds in delen werd gepubliceerd; het exemplaar in de Ritman-bibliotheek is volledig. Adembenemend is het tweedelige werk van de Engelsman en mystieke filosoof Robert Fludd over de historie van de micro- en macrokosmos, een encyclopedie uit 1617 die alle wetenschappelijke disciplines bestrijkt en met gravures die verwijzen naar de grondslagen van de hermetica.

Ook is er een exemplaar van De Revolutionibus Orbium Coelestium waarin Copernicus vlak voor zijn dood (1543) het bewijs levert dat niet de aarde maar de zon het middelpunt van het heelal is. Wat blijkt? In de verantwoording bij zijn destijds gewaagde stelling haalt Copernicus Hermes Trismegistus aan die al vele eeuwen eerder eenzelfde standpunt verkondigde.

‘We dringen steeds dieper door in de huidlagen van de collectie’, zegt Esther Ritman hetgeen onder meer blijkt uit een zodanige rangschikking van de boeken dat ook leken er gemakkelijk hun weg kunnen vinden. Dat geldt met name voor de moderne drukken en referentiewerken van na 1800, in de kasten te raadplegen onder capita als Kabbala, Theosofie, Antroposofie, Moderne Devotie en Vrijmetselarij.

Veel van de boeken zijn aangekocht door Frans A. Janssen, de hoogleraar Boek- en Bibliotheekgeschiedenis die in 1983 door Ritman werd aangesteld als directeur van de BPH. Janssen leidde de bibliotheek bijna twintig jaar, ontsloot, geassisteerd door José Bouman, de collectie en maakte van de BPH een wetenschappelijk instituut van wereldfaam. In 1986 wist hij, zo herinnert Joost Ritman zich, in een overvolle en oververhitte veilingzaal van het Franse veilinghuis Drouot in Parijs de hand te leggen op de eerste druk van het Corpus Hermeticum uit 1471, in het Latijn vertaald door de eerder genoemde Ficino. Het boek vormt het hart van de BPH en wordt volgens Esther Ritman wel beschouwd als ‘de tweede grote openbaring naast de Bijbel’. Als eerbetoon aan Janssen is in de bibliotheek een expositie ingericht met boeken die in relatie staan tot een van zijn favorieten: de Franse geleerde, humanist en uitgever Jaques Lefèvre d'Etaples (ca. 1460-1536).

Tijdens de Golfoorlog in 1991 werden de bankiers van Ritman nerveus en draaiden de geldkraan dicht toen deze de rente over zijn schulden niet snel genoeg afbetaalde. De enorme kunstcollectie kwam in Londen onder de hamer, en de ING-bank dreigde de bibliotheek met hetzelfde lot. De langdurige strijd tussen boekhouders en een bezeten boekenverzamelaar is een boek dat nog geschreven moet worden, maar de winnaar heet Ritman.

Lang geleden uitte Boudewijn Büch in de Volkskrant zijn ongenoegen over het koopgedrag van Ritman. ‘De Ritman-collectie is een tovercollectie. Veel rare enge boeken van Rozenkruisers en zo. De culturele waarde is beperkt.’

Jaloezie, blinde jaloezie moet het geweest zijn. De dodo van Büch versus de pelikaan, het symbool van het boekenpaleis van Joost Ritman aan de voet van de Westertoren. Een ongelijke strijd, wist Büch.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden