Rita Verdonk is trots op Nederland. U ook?

Rita Verdonk maakte deze week een vliegende start met haar beweging Trots op Nederland. Volgens een bliksemonderzoekje van TNS NIPO in opdracht van RTL Nieuws is de oprichting van Verdonks beweging doorgedrongen tot niet minder dan 82 procent van de kiezers....

Verdonk scoort het beste onder de aanhang van Wilders: 45 procent van de mensen die vorig jaar op de PVV stemden, zouden nu overstappen naar Trots op Nederland. Bij de VVD is dat percentage 33. De beweging van Verdonk scoort echter ook aardig bij de aanhang van de SP, het CDA en bij mensen die in 2006 niet hebben gestemd.

Verdonks beweging is klassiek populistisch. Alle populistische bewegingen bestaan uit buitenstaanders die zich uit naam van het ‘gewone volk’ richten tegen het gevestigde politieke bestel, dat onvoldoende oog zou hebben voor de vraagstukken die de kiezers bezighouden. Het wantrouwen tegen de gevestigde partijen en elites is gekoppeld aan een bredere kritiek op het functioneren van de vertegenwoordigende democratie. Directe democratie door volksraadplegingen verdient bij populisten de voorkeur boven de representatieve democratie, waarbij de afgevaardigden zonder last of ruggespraak hun beslissingen nemen.

Vandaar dat Verdonk in navolging van Pim Fortuyn en Geert Wilders geen klassieke partij heeft opgericht, waarin de leden het voor het zeggen hebben. Zij geeft de voorkeur aan een losse beweging, die wordt gefinancierd door mensen die zich tot haar aangetrokken voelen. Ze heeft er geen misverstand over laten bestaan dat er maar één de baas kan zijn, zijzelf. Die leider communiceert zo direct mogelijk met haar kiezers, zonder tussenkomst van een bemiddelende organisatie.

Populistische bewegingen worden altijd geleid door tot de verbeelding sprekende, mediagenieke volkstribunen. Zij presenteren zich als redders van het vaderland en stellen een grote schoonmaak van het politieke bedrijf in het vooruitzicht. De affectieve band tussen de leider en zijn of haar aanhang heeft het karakter van een samenzwering tegen de gevestigde orde en is van groter belang dan de inhoud van het programma.

Het is niet voor niets dat Verdonk zich presenteert als ‘niet links, niet rechts, maar recht doorzee’ . Populisten ontkennen altijd de ideologische tegenstelling tussen links en rechts. Want in hun ogen is de echte tegenstelling die tussen de elite en het volk. De ‘gewone mensen’ willen immers niets anders dan een kleine, maar goed functionerende overheid die hen beschermt tegen de boze buitenwereld en die hen verder niet lastig valt.

Succesvolle populistische bewegingen agenderen veronachtzaamde maatschappelijke vraagstukken en mobiliseren kiezers die zich onvoldoende gerepresenteerd voelen. Zij springen dus in een gat dat andere partijen laten vallen.

De opkomst van de Leefbaar-beweging en Fortuyn heeft duidelijk gemaakt dat de klassieke politieke partijen er onvoldoende in slagen de aspiraties en de zorgen van de kiezers te articuleren en te politiseren. De populariteit van Marijnissen, Wilders en Verdonk toont aan dat de PvdA, het CDA, de VVD en D66, de partijen die de laatste vier decennia de continuïteit van het landsbestuur belichaamden, het ongenoegen van de kiezers nog steeds niet weten te kanaliseren.

Fortuyn, maar ook Nagel in Hiversum, Westbroek in Utrecht en Pastors in Rotterdam maakten gebruik van de zwakte van de bestuurderspartijen, die zelf niet meer geloofden in hun eigen politieke project. Of Verdonk dat succes kan evenaren of overtreffen, hangt dus allereerst af van de veerkracht die de PvdA, het CDA, de VVD en D66 kunnen opbrengen. Bos, Balkenende, Rutte en Pechtold moeten ook weer niet te vroeg worden afgeschreven.

Vervolgens moet Verdonk in de slag met de andere volkstribunen, Marijnissen en Wilders. Beiden hebben meer politieke ervaring en een scherper profiel dan Verdonk. Maar ze zijn niet onkwetsbaar. Zowel bij de kiezers als in de publieke opinie lijken beiden over hun hoogtepunt heen. In de peiling van TNS NIPO staan de SP en de PVV op verlies, maar dat is een momentopname die sterk gekleurd is door de aandacht voor het fenomeen Verdonk.

Interessant is dat Rita Verdonk haar beweging Trots op Nederland noemt. Volgens TNS NIPO spreekt die naam vooral aan bij kiezers op de PVV en – in mindere mate – de VVD. Verdonk appelleert aan iets nieuws: namelijk aan een positieve beleving van de Nederlandse identiteit.

De Nederlandse identiteit was tientallen jaren òf iets dat niet bestond, òf iets waar de Nederlander geen boodschap aan had. In de geschiedschrijving overheerst het beeld van een verdeelde natie, door Piet de Rooy prachtig onder woorden gebracht in zijn boek Republiek van rivaliteiten.

Paul Scheffer was één van de eersten die een antwoord zocht op de vraag: wie zijn wij? In Het land van aankomst levert Scheffer kritiek op onze ‘zelfontkenning’ in de vorm van het verwaarlozen van het geschiedenisonderwijs en het relativeren van het belang van het kunnen spreken van de Nederlandse taal. Het onder woorden brengen van de nationaliteit werd gezien als het uitsluiten van buitenlanders, signaleert Scheffer. Maar om te kunnen integreren, is een ‘idee van Nederland’ juist noodzakelijk.

Waar de Nederlandse elite de nationale geest in de fles wil houden, politiseert Verdonk nu een latente omslag in het opinieklimaat. Trots zijn op Nederland? Het is even wennen. Maar ik sluit niet uit dat Verdonk een nieuwe trend te pakken heeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden