Risicomijdend, zuinig en navelstaarderig

Je stelpt de brain drain niet door jong academisch talent betere carrièrekansen te bieden, betoogt Arjen Rienks. Daarvoor moet er in Nederland nog veel meer veranderen....

Nederland zet de hoge kwaliteit van zijn wetenschap op het spel. Volgens Nadine Vastenhouw en Tim van Opijnen, postdoctorale onderzoekers in Boston, is de arbeidsmarkt voor wetenschappelijk onderzoekers in Nederland vastgeroest (Intermezzo, 1 augustus). Het ‘tenure track’-systeem zou uitkomst bieden om onderzoekstalenten aan Nederland te binden.

De arbeidsmarkt is in Europa inderdaad geen wonder van dynamiek. Menig onderzoeker moet voor promotie wachten op pensionering van de baas. Netwerken is noodzaak, wie je kent gaat voor wat je kunt. Al is het in Nederland een stuk beter dan in Zuid-Europa.

Tenure-track berust op selectie op kwaliteit: eerst tijdelijke contracten, aan het eind gloort een positie als hoogleraar met een vaste aanstelling voor ieder die succesvol is. Maar ook de tenure-track heeft nadelen. Men hoort op wetenschappelijke kwaliteit te testen, maar netwerken zijn ook in de VS belangrijk. Niet-‘tenured’ onderzoekers werken met tijdelijke contracten onder minder goede arbeidsvoorwaarden – gemiddeld de helft van de fulltime staf. Een veelgehoorde klacht, ook in de VS: te veel vastgegroeid dor hout.

Het motief voor invoering van tenure was trouwens niet loopbaanbegeleiding, maar garantie van academische vrijheid zonder bemoeienis van politiek en bestuur. De vraag is of het dat bewerkstelligt. Tenure-track loopt de laatste jaren terug in de VS, onderzoekers genoeg die ervan af willen.

De brain drain in de bèta-richtingen is intussen reëel: jong talent trekt naar Amerika. Terwijl het werven en vasthouden van juist die mensen essentieel is om de kwaliteit van het onderzoek in Nederland hoog te houden.

Het probleem ligt echter dieper, er is een culturele verandering gaande: de afnemende ambitie voor een veeleisende onderzoeksbaan. Universiteiten moeten dus beter hun best doen om het onderzoekstalent binnenboord te houden. De VS pareren diezelfde ontwikkeling met een enorme aantrekkingskracht op internationale onderzoekers. Talent uit de hele wereld probeert er aan de slag te komen. Nederland is derde keus.

Hoe komt dat? In ieder geval door de fantastische onderzoeksomgeving, zoals die in Boston. Maar het gaat daarbij niet zozeer om de dynamiek van de arbeidsmarkt als wel om de dynamiek van het geheel. De Amerikaanse cultuur is gericht op presteren, het nemen van risico’s en het scheppen van nieuwe mogelijkheden.

Daarnaast het geld. Wetenschap is belangrijk in de VS en men is bereid ervoor te betalen. De VS geven 2,7 procent van het bruto binnenlands product uit aan onderzoek en ontwikkeling, Nederland 1,7 procent. De economische crisis gooit roet in het eten, maar de Amerikaanse overheid grijpt die aan om meer in wetenschap te investeren: een beoogde verdubbeling van het fundamenteel onderzoek en extra budget (bijvoorbeeld 7,3 miljard euro naar medisch onderzoek). Ook Europese landen zien dit belang. Duitsland investeert 18 miljard euro verspreid over tien jaar. Nederland stelt er weinig tegenover.

In de internationale concurrentie wint het Amerikaanse onderzoeksklimaat het met gemak. Dat is niet zomaar over te planten, maar Nederland heeft wel potentie om uit te groeien tot een onderzoeksruimte die Boston benadert. Dat vereist een gevoel van urgentie en passend beleid: meer budget, onderzoekfaciliteiten, concurrentie op kwaliteit en een open arbeidsmarkt. Kortom, de Finse keuze (3,5 procent van het bbp).

Dat alles ontbreekt. Nederland is anno 2009 risicomijdend, zuinig en navelstaarderig. De Nederlandse wetenschap scoort hoog en we denken dat dat vanzelf zo zal blijven. Maar naarmate het gat met de Amerikaanse koplopers en de brain drain groeien, zal de wetenschap gaan afzakken. Elders ziet men wetenschap als economische aandrijfkracht en basis voor het oplossen van problemen als het energievraagstuk, hier schaven we weer een plakje van de budgetten af. Het is goed mogelijk dat over tien jaar de toekomst van Nederlands onderzoekstalent in emigratie ligt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden