Analyse Codeswitching

Rijzende ster Alexandria Ocasio-Cortez verwikkeld in een taaie taalstrijd om codeswitching

Beeld Sam Peeters

De rijzende ster in de Amerikaanse politiek, democraat Alexandria Ocasio-Cortez, ligt onder vuur omdat ze speechte zoals ze in de arme New Yorkse wijk The Bronx deed. ‘Codeswitching’ is beladen, niet alleen in de VS.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie:

Toen Democraat Alexandria Ocasio-Cortez (29) – rijzende ster binnen de Amerikaanse politiek en het jongste vrouwelijke congreslid tot nu toe – een begeesterde toespraak hield op een burgerrechtenbeweging-evenement in New York, had ze na afloop niet gerekend op racismebeschuldigingen. En die had ze zeker niet verwacht van het Republikeinse kamp, dat niet bekend staat als aanjager van de Amerikaanse antiracismebeweging.

De kritiek ging dan ook niet over de inhoud van haar speech. Nee, het commentaar betrof haar vreemd aandoende manier van praten. Ocasio-Cortez sprak anders dan normaal: ze rekte sommige klinkers uit en maakte grammaticale taalconstructies die niet eerder uit haar mond te horen waren, althans niet in de Amerikaanse Senaat. ‘The fight’s been long y’all’ (het gevecht duurde lang, mensen’), zei ze bijvoorbeeld. En: ‘I’m proud to be a bartender. Ain’t nothing wrong with that’ (‘ik ben trots op mijn verleden als barmedewerker. Helemaal niets mis mee’). De dubbele ontkenning in ain’t nothing, de samentrekking y’all van de woorden you all en de uitgerekte klinker in het woord wrong: dit was geen standaard Amerikaans-Engels, maar een variant daarop die ontsproten is aan de Afro-Amerikaanse cultuur in het zuiden van de Verenigde Staten – het zoge­heten Black English. Een taalvariant die overigens niet door alle en ook niet alléén door Afro-Amerikanen wordt gesproken.

Black English napraten is een vorm van minderheden ridiculiseren, luidde de kritiek uit Republikeinse hoek. De jonge Democraat zou Afro-Amerikanen niet serieus ­nemen door hen toe te spreken in deze taalvariant, alsof zij het standaard Amerikaans-Engels niet zouden verstaan. Het ­accent van Ocasio-Cortez zou daarnaast politiek gemotiveerd zijn, om stemmen te winnen onder Afro-­Amerikanen die op het evenement af waren gekomen. Alles bij elkaar opgesteld, meenden haar critici, had de politica zich schuldig gemaakt aan racisme en opportunisme.

Alexandria Ocasio-Cortez. Beeld AP

Je kunt de beschuldigingen aan het adres van Ocasio-Cortez vergezocht vinden of er een poging in zien om haar sterke positie onder minderheidsgroepen te ondermijnen: toch toonde ze zich geraakt. De jonge ­Democraat, zelf van Puerto Ricaanse afkomst en opgegroeid in de Bronx, een achterstandswijk in New York, sloeg terug in een reeks tweets . ‘Ieder kind dat is opgegroeid in een omgeving met een andere taalcultuur, heeft moeten leren om – op werk en school – te navigeren tussen verschillende klassenmilieus. Ik kom uit de Bronx, hoezeer het rechtse kamp dit feit ook probeert te ontkennen. Wanneer ik gepassioneerd ben, spreek ik zoals in de Bronx.’

En in de Bronx, wilde ze maar zeggen, spreekt men ook Black English. Wat Ocasio-Cortez tijdens die toespraak deed, verklaarde ze, was simpelweg een uiting van codeswitching. Maar wat is codeswitching precies? En waarom is het opeens zo politiek beladen?

Identiteitsslagveld

Samengevat is codeswitching een taalkundig fenomeen waarbij iemand, afhankelijk van de situatie, schakelt tussen talen en dialecten. Bijna iedereen doet het: denk aan een Achterhoeker die thuis dialect spreekt met zijn familie, maar Algemeen Nederlands op de werkvloer. Of een jonge Nederlander die met veel Marokkaans-Nederlandse vrienden is opgegroeid en een zin als ‘hij heeft izjen hoofd waar ik zjnoen van krijg’ spreekt en begrijpt. In dit geval schakelt de spreker zelfs in één zin tussen het Algemeen Nederlands en Marokkaanse woorden als ‘izjen’ (een) en ‘zjnoen’ (irritatie).

Nieuw, of alleen beperkt tot Amerika, is codeswitching dus niet. Wel heeft het door het opgelaaid identiteitsdebat in de westerse wereld een polariserende lading gekregen. Soms krijg je er de handen voor op elkaar omdat je met codeswitching laat zien dat je pontificaal voor je identiteit uitkomt. Andere keren word je er om verguisd omdat je niet de juiste identiteit voor codeswitching zou hebben. Het is, gezien het almaar uitbreidend identiteitsslagveld, een fenomeen met nog veel kruit in het vat.

Op Twitter legde Ocasio-Cortez uit dat ze tijdens haar toespraak code­switchte, omdat ze haar emoties beter kan uitdrukken wanneer ze spreekt ‘zoals in de Bronx’. Een scène uit de nieuwe Netflix-documentaire Knock down the house, waarin Ocasio-Cortez en drie andere vrouwen worden gevolgd in hun campagnestrijd voor een plek in het Amerikaanse congres, laat ook een andere reden voor codeswitchen zien. In die scène zien we hoe Ocasio-Cortez een groepje­ ­Latijns-Amerikaanse burgers bevlogen toespreekt in het Spaans, een taal die ze iets minder goed lijkt te beheersen. De juiste Spaanse vertaling voor een woord als ‘gezondheidszorg’ kan ze, zichtbaar verlegen, niet vinden. Maar de boodschap die al dan niet onbedoeld van uitgaat van haar Spaanstalige toespraak is helder: ik ben één van jullie, ik spreek jullie taal en ben dus de aangewezen persoon om in het Congres een stem te geven aan jullie gemeenschap.

Ook Mark Rutte deed aan codeswitching, met zijn verzoek ‘op te pleuren’ in ‘plat Haags'.

Daarmee neem je als politicus wel een risico. Toen Mark Rutte in Zomergasten in 2016 rellende Turks-Nederlandse demonstranten verzocht ‘op te pleuren’, deed dat bevreemdend aan. De doorgaans brave Rutte had zich niet eerder bediend van ‘plat Haagse’ uitspraken. Het fragment deed meer denken aan de sketch Voor het hek (1988) van Van Kooten & De Bie, waarin een journalist in overdreven plat Nederlands een Algemeen Nederlands sprekende staker interviewt. Hier was niets authentieks aan, meenden critici, maar een geforceerde poging om verbinding te maken met de ‘gewone Nederlander’. Ruttes code­switching werd weggehoond.

Toch is codeswitching (nog) geen gevestigde term binnen het publieke debat in Nederland. Hoe anders is dat in de Verenigde Staten, waar code­switching veelvuldig wordt besproken in de media – van academici tot cabaretiers.

Vooral sinds het presidentschap van Barack Obama, die voortdurend ­codeswitchte, nam het begrip een vlucht. In 2011 sprak Obama Afro-Amerikaanse toe in Black English door de laatste letter bij woorden als complaining (klagen) en crying (huilen) weg te laten. Bekend in Amerika is de geestige sketch van het populaire Amerikaanse comedyprogramma Key & Peele: witte medewerkers worden lauw gegroet en krijgen een formeel handje van Obama, zwarte medewerkers worden aangesproken in Black English en getrakteerd op hartelijke knuffels.

Black English rap

In de Amerikaanse hiphopwereld wordt soms minder luchtig gedacht over codeswitching. Dat heeft de witte Australische rapper Iggy Azalea op harde wijze ondervonden toen ze emigreerde naar Amerika om carrière te maken.

Aanvankelijk was Azalea erin ­geslaagd om haar plek in de top van de rapindustrie te veroveren. In 2014 was ze al vier keer genomineerd voor een Grammy Award. Als slechts de vierde vrouwelijke rapper tot dan toe scoorde ze een nummer 1 hit in de Amerikaanse hitlijst. Maar er klonk ook kritiek. Waarom rapte ze steevast in Black English, terwijl ze in een tamelijk wit Australisch dorp is opgegroeid? Waarom sprak ze tijdens interviews wél met een Australisch accent? Waarom rapte ze als een Afro-Amerikaanse, terwijl ze zich in 2014 niet publiekelijk solidair toonde met de protesten van de zwarte burgerbeweging Black Lives Matter?

De Australische rapper Iggy Azalea, die kritiek kreeg over haar Black English. Beeld EPA

In 2016 schreef de Amerikaanse journalist Jeff Guo een artikel voor The Washington Post over het taalgebruik van Iggy Azalea. Hij wees op een onderzoek van Stanford-linguïsten Maeve Eberhardt en Kara Freemann, waaruit bleek dat Iggy Azalea niet alleen geregeld overschakelde naar Black English, maar het ook vloeiend leek te beheersen. Ze schakelde zelfs vaker over naar Black English dan collega-rappers die daadwerkelijk Afro-Amerikaans zijn en in een Afro-Amerikaanse omgeving zijn opgegroeid.

Maar dat ze het dialect onvoldoende beheerst, was dan ook niet de kritiek. Dat ze als witte rapper naam probeert te maken in een door zwarte en mannelijke artiesten gedomineerde hiphopwereld, evenmin. Kijk bijvoorbeeld naar rapper Eminem, die ondanks zijn jeugd in een zwarte achterstandsbuurt en nauwe vriendschappen met Afro-Amerikanen nooit rapt in Black English, en toch een gewaardeerd rapfenomeen werd.

In Azalea’s geval was de kritiek gericht op haar vermeende gebrek aan begrip voor het mechanisme achter haar keuze om in Black English te rappen: dat je vanuit een geprivilegieerde positie leentjebuur speelt bij de cultuur van een gemarginaliseerde bevolkingsgroep en daar je voordeel mee doet, zónder hun burgerrechtenstrijd actief te steunen. Collega-rappers als Q-tip probeerden haar de kritiek uit te leggen via Twitter, maar daar was ze niet van gediend. ‘Ik vind het paternalistisch om er van uit te gaan dat ik me er niet in verdiept heb’, reageerde ze. Ze weigerde verantwoording af te leggen voor haar Black English en beriep zich op haar artistieke vrijheid.

Iggy Azalea’s onbegrip, te midden van een hevig opgelaaid debat over racisme en culturele toe-eigening, kwam haar carrière niet ten goede. Sinds de discussie over haar Black English heeft ze geen hit meer gescoord.

Het identiteitsdebat, en code­switching als uiting daarvan, lijkt nog niet ten einde. Nu is het afwachten of codeswitching in Nederland, net als in Amerika, een mijnenveld wordt.

In Code Switch, een populaire podcast in de Verenigde Staten, duiken journalisten van kleur in de wereld van codeswitching. In iedere aflevering komt een onderwerp aan bod dat raakt aan ras en identiteit. Op een ‘soms luchtig, soms ongemakkelijke’ manier, beloven de makers.

Alexandria Ocasio-Cortez werkte een jaar geleden nog in een tacotent en is nu de invloedrijkste Democraat in Washington. Wie is zij? Lees het in dit profiel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden