Rijmen als ambacht

HET LIEFST had Drs. P de tekst van de Evangelische polonaise uit de bundel Tante Constance en Tante Mathilde, waarin liedteksten van hem bijeen zijn gebracht, geweerd....

Gebruik makend van melodieën als Jajem moet er zijn, Toffe jongens en Hij leve hoog, vatte hij daarin het Nieuwe Testament op bondige wijze samen. Zoals op de wijs van Overal: 'Ook voor u/ Ook voor u/ Is hij heengegaan/ En weer opgestaan/ Ook voor u/ Ook voor u/ Staat de Heer voortaan op het menu.' En op de wijs van Omdat het zo lekker is: 'En voor het kantongerecht/ Heeft Hij toen uitgelegd/ De zaal was goed gevuld, maar de kritieken waren slecht.'

De tekst werd toch in de bundel opgenomen. En nadat Drs. P het etablissement had verlaten waar tijdens 'Een feestelijk diner met Drs. P' de bundel was gepresenteerd, snelden Ivo de Wijs en Pieter Nieuwint naar de piano om de Evangelische polonaise nog eens in te zetten. De Wijs en Nieuwint, de kern van het voormalige Kabaret Ivo de Wijs, vonden het niet gepast het lied ten gehore te brengen in het bijzijn van Drs. P.

Kwetsen, choqueren en aanklagen zit Heinz Polzer/Drs. P niet in het bloed. Ofschoon hij zijn hoogtijdagen beleefde in de jaren zestig en zeventig, de tijd waarin alle vormen van gezag ter discussie werden gesteld en alle mogelijke taboes werden doorbroken, heeft hij nooit de behoefte gevoeld flink om zich heen te maaien en maatschappelijke wantoestanden aan de kaak te stellen.

De enige keer dat hij uit zijn slof schoot, was toen zijn vrouw van haar portemonnee was beroofd. Hij reageerde toen zijn woede af op het Amsterdamse stadsbestuur, 'dat zich wel genadig ontfermt over allerlei drop-outs, kneusjes en probleemgevallen, maar dat de normaal levende burger schandelijk veronachtzaamt'. In Strammer Dames (een anagram van Amsterdammers) noemt hij de hoofdstad 'een bananenrepubliek'.

Drs. P is er nooit op uit geweest de wereld te verbeteren. Zijn doel als tekstdichter is vooral vermaak, of eigenlijk, helaas, was vooral vermaak. Ook al schrijft hij zo nu en dan nog weleens een light verse voor het tijdschrift De Tweede Ronde, de carrière van de nu bijna 80-jarige liedjesmaker en 'kwinkeleerder' Drs. P is voorbij. Op 13 december 1996 trad hij voor het laatst op, in Harderwijk onder auspiciën van een culturele instelling met de toepasselijke naam Apollo, de god van de dichtkunst.

Toen het vrijwel zeker was dat er geen nieuwe liedteksten meer door de artistiek begaafde bedrijfseconoom zouden worden geschreven, kon met een gerust hart worden gewerkt aan de bundeling van zijn teksten. De verzameling is vrijwel compleet. Samensteller Ivo de Wijs heeft de vertalingen (Frans, Duits, Engels) buiten de bundel gehouden. Ook enkele teksten die door de maker in de categorie 'minder bevlogen nummers' werden geplaatst, zijn niet opgenomen. Veel gelegenheidsteksten waren niet meer te achterhalen. Het enige exemplaar werd door Drs. P steevast aan de desbetreffende persoon of instantie overhandigd.

Ivo de Wijs is een van de tekstdichters die sterk door Drs. P zijn beïnvloed. Auteurs als Jan Boerstoel en Jaap Bakker hebben vooral het zorgvuldige en inventieve taalgebruik en de knappe rijmconstructies overgenomen. Ivo de Wijs heeft zich daarnaast ook de opgewekte, amuserende houding van zijn voorbeeld eigen gemaakt. Niet zwaar op de hand, niet belerend, ironisch, relativerend en altijd vermakelijk. Het was dan ook een logische keuze De Wijs, die al eerder voor de bundel Heen en Weer honderd liedteksten van Drs. P selecteerde, het overzichtswerk te laten samenstellen en inleiden.

Tante Constance en Tante Mathilde is het eerste deel van de ambitieuze Pluche-reeks van uitgeverij Nijgh & Van Ditmar. Hierin wordt het werk bezorgd van grote Nederlandse tekstdichters als Guus Vleugel, Jules de Corte, Lennaert Nijgh en Ivo de Wijs zelf. Verder komen er repertoire-overzichten van Wim Sonneveld en Pisuisse. De planning loopt tot 2004. Als het eerste deel, met rode pluchen band, complete bibliografie, discografie, toelichting en cd, representatief is voor de hele reeks, dan is een schitterend monument in de maak.

De bundel met de teksten van Drs. P bevat bijna 250 teksten. Het is een mooi toeval dat Zusters Karamazov (Tante Constance en Tante Mathilde) de verzameling afrondt. Dat nummer was voor cabaretier Kees Torn aanleiding zelf ook teksten te gaan schrijven. Torn geldt nu als de duidelijkste opvolger van Drs. P, inclusief sigaren en whisky.

De Wijs heeft terecht gekozen voor een alfabetische volgorde, omdat de stijl van de eerste nummers in de jaren vijftig vrijwel identiek is aan het laatste werk. Drs. P heeft het schrijven van een liedtekst altijd puur als een ambacht beschouwd. Inspiratie dwong hij af door concentratie en zijn ruime woordenschat.

Het onderwerp deed eigenlijk niet ter zake. Hij maakte net zo lief een tekst over groente, fruit, leestekens of lichaamsdelen als over een commensaal met de onhebbelijke gewoonte vermoorde dames in het trapportaal te deponeren. Elk lied kreeg een onverwacht slot. Wat die kostganger bijvoorbeeld deed, was fout, want, zo stelde de Drs. nuchter: 'Zo'n juffrouw hoort in het kanaal, maar niet bij ons in het trapportaal.'

De vele doden in dat beroemde lied vormen geen uitzondering in het oeuvre van Drs. P. Maar de wreedheden worden altijd geestig verpakt en zijn daardoor nooit aanstootgevend. Met het grootste gemak laat hij veerponten zinken, worden onschuldige kinderen door hongerige wolven verorberd, worden terpentijn en een snufje rattenvenijn gebruikt om een familievete te beslechten, en juicht hij bij de gedachte dat de wereldbevolking als gevolg van een melaatsheidsepidemie uit elkaar valt. En als een negentiende-eeuwse aristocraat de meest gruwelijke misdaden pleegt, is dat slechts kattenkwaad.

Drs. P heeft in het verleden vele klanten bediend. Adèle Bloemendaal, Gerard Cox, Hetty Blok, Kabaret Ivo de Wijs en zelfs De Raggende Manne zongen zijn nummers. Cabaretiers maken tegenwoordig zelden gebruik van de diensten van tekstdichters. Zij vertrouwen, vaak ten onrechte, op eigen kwaliteit. Maar als cabaretiers slim zijn, vlooien ze toch nog eens de bundel Tante Constance en Tante Mathilde door. Is het niet om teksten zelf te gebruiken, dan in ieder geval om er nog heel veel van te leren.

Patrick van den Hanenberg

Drs. P: Tante Constance en Tante Mathilde - Liedteksten van Drs. P.

Verzameld door Ivo de Wijs.

Nijgh & Van Ditmar; 376 pagina's; * 49,50.

ISBN 90 388 1388 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden