'Rijke landen geven geen cent tegen aids'

Al te goed is buurmans gek. Eveline Herfkens stort voorlopig nog geen knoop in het internationale fonds voor tropische ziekten, al doet Kofi Annan maandag in New York de indringendste oproepen tot vrijgevigheid....

Als de G7-landen die volgens de minister van Ontwikkelingssamenwerking 'nu zo'n grote mond hebben' gewoon zouden bijdragen aan Unaids, het aids-bureau van de VN, dan was dat fonds van Kofi Annan volgens haar helemaal niet nodig geweest. 'De meeste Europese landen steken geen cent in de VN-instellingen. Het is heel schamel. Ik vind dat Frankrijk überhaupt niks presteert. Als ze zo nodig wat geld willen wegzetten, dan waren daar al kanalen voor.'

Op de speciale driedaagse VN-zitting over aids, die overmorgen begint, zal het dienen als paradepaardje, maar ook als bliksemafleider: het Global Health Fund. Dat is de werktitel van het door Kofi Annan in april aangekondigde fonds voor de bestrijding van aids, tbc en malaria. In de Derde Wereld groeien wanhoop en boosheid over de aids-crisis en het gebrek aan westerse belangstelling voor andere tropische ziekten. De G7-landen voelen zich genoodzaakt een gebaar te maken; mede daaruit kwam het initiatief van Annan voort.

'Ik ben niet van plan volgende week iets te gaan aanbieden', zegt de minister. Uit 'gezond wantrouwen', maar ook om de principiële reden dat de VN-top alleen over aids gaat, en het Global Health Fund over méér ziekten, om te beginnen tbc en malaria.

Voor het op te richten fonds zingen streefbedragen tot bijna 10 miljard dollar rond. President Bush zegde 200 miljoen dollar toe, Frankrijk 140 miljoen. Herfkens is niet onder de indruk. Zij noemt de Amerikaanse toezegging een 'schamele vertoning'. Is het een eenmalig of een jaarlijks terugkerend bedrag? Dat is volstrekt onduidelijk. 'De Fransen hetzelfde. Dat gaat gepaard met een samenwerking tussen Franse en Afrikaanse ziekenhuizen. Nou, daar schiet niemand wat mee op. Dat zijn alleen maar tickets voor artsen.'

Frankrijk geeft, zegt Herfkens, geen cent aan Unaids of aan de Wereldgezondheidsorganisatie. De bestaande initiatieven voor het zoeken naar vaccins, IAVI (aids) en GAVI (tropische ziekten), worden al evenmin door de G7 gesteund, de Britten daargelaten. 'Dat zijn fantastische initiatieven. Nederland heeft er enorm in geïnvesteerd. Worden IAVI en GAVI straks weggevaagd door het Global Health Fund? Alleen omdat de Italianen een mooi perscommuniqué willen? Ik wil daar duidelijkheid over hebben. De G7-landen zijn het wiel opnieuw aan het uitvinden, om daar straks hun etiket op te plakken.'

Herfkens heeft het, zegt ze, veel te vaak meegemaakt. De G7 nam initiatieven ten bate van de arme landen, maar liet het vervolgens financieel afweten. Beloften bleken vijgebladeren. Waarna Nederland en Scandinavië steeds zo goed konden zijn de programma's overeind te houden.

Dat zal haar dit keer niet overkomen. 'Ik financier geen G7-initiatieven meer, tenzij we er tijdig bij betrokken worden en het mede kunnen vormgeven.'

Wat betreft Annans fonds is daar een begin mee gemaakt, 'dankzij de Britten, die beseffen dat Nederland als het om ontwikkelingssamenwerking gaat eigenlijk in de G7 hoort'. Maar nog altijd zijn er vragen. Wie gaat het fonds beheren? Krijgen ook niet-gouvernementele organisaties (ngo's) en donateurs als Bill Gates een plek? Is er voldoende aandacht voor andere ziekten dan aids? Wordt er aangehaakt aan bestaande programma's in het Zuiden? Wordt er fors geïnvesteerd in gezondheidssystemen en in preventie?

Te zeer wordt volgens Herfkens de rol van armoede en falende gezondheidsstelsels ontkend. Dat ergert de Afrikanen. 'Mbeki had niet helemáál ongelijk', zegt ze. 'Je bent veel vatbaarder voor aids als je al verzwakt bent.' De meeste mensen in Afrika gaan nog steeds dood door ziekten die te maken hebben met vies water, door simpele infecties. En het aanslepen van aidsmedicijnen heeft geen zin als er geen artsen zijn om toe te zien op goed gebruik ervan.

De minister moet niets hebben van de grote aandacht voor op aidsremmers. 'Bij sommige G7-leden heb ik het diepe wantrouwen dat het fonds alleen bedoeld was om de koopkracht te creëren voor het afnemen van de producten van hun farmaceutische industrie.'

En wat te denken van de voorwaarden die de Verenigde Staten hebben gesteld aan het fonds? De minister maakt zich daar 'reuze zorgen' over. 'Ten eerste zeggen ze dat de patenten moeten worden beschermd. Maar als de ruimte die nu bestaat in het Trips-patentenverdrag wordt beperkt, kunnen we beter helemaal géén Global Health Fund hebben.' De miljardenschade die de arme landen kunnen lijden door een streng patentregime, valt in het niet bij die 200 miljoen dollar aan Amerikaanse steun.

'De tweede voorwaarde is dat het geld naar religieuze ngo's moet gaan. Dat vind ik een heel enge. Dat beperkt de reproductieve rechten van vrouwen, de rechten van homoseksuelen. Als dat alleen geldt voor het Amerikaanse geld, nou ja, dan kunnen wij dat compenseren door juist andere zaken te steunen. Maar ik wil het naadje van de kous weten voor we in iets trappen waar de wereld niet op zit te wachten.'

De G7 komt half juli bijeen in het Italiaanse Genua. Naar verwachting worden daar knopen doorgehakt over de inrichting van het nieuwe fonds. 'De G7-landen houden hun kaarten aan de borst tot aan Genua. Waarom zou ik dan nu mijn kaarten op tafel leggen?'

De VN-vergadering in New York op zich stemt Herfkens niet sceptisch. Er zal, weet ze, weinig nieuws op tafel komen, maar dat is ook niet de bedoeling van zo'n circus. 'Het belangrijke is het document waar landen zich aan verplichten. Aan die afspraken kun je landen houden, je kunt partners erop aanspreken. In die zin is zo'n conferentie goud waard.'

De gebruikelijke tweedeling Noord-Zuid zal niet dominant zijn. Afrika en Latijns-Amerika, zegt de minister, staan aan dezelfde kant als Europa. 'Overal waar ik op reis ga, stel ik aids op het hoogste niveau aan de orde. Tegenwoordig praat iedereen er over. De politieke leiders zijn óm. Dat is een tijdlang het probleem geweest. Als je weet hoe de Afrikaanse leiders vijf jaar geleden aids ontkenden, en je ziet de attitude nu, dat is een gigantisch verschil.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden