Analyse

Rijk verplicht gemeenten tot opvang: wat gaat er mis in de ‘asielketen’?

Het tekort aan opvangplekken voor asielzoekers is zo nijpend dat het Rijk deze maand vier gemeenten dwong noodlocaties in te richten. En dan nog zijn er voor volgend jaar duizenden plekken te weinig. Vier redenen waarom het zo ver heeft kunnen komen.

Marcel van Lieshout
Het voormalige Vliegveld Twente wordt in gereedheid gebracht voor de komst van vijfhonderd vluchtelingen. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Het voormalige Vliegveld Twente wordt in gereedheid gebracht voor de komst van vijfhonderd vluchtelingen.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Jojobeleid van het Rijk

De capaciteit aan asielopvang beweegt mee met de instroom van vluchtelingen, waardoor het al gauw achter de feiten aanlopen is. De instroom laat zich niet zomaar voorspellen.

Alle overheden hebben een rol in wat de ‘keten’ aan asielopvang heet. Met onder meer ‘regietafels’ van het Rijk en de provincies. Wie probeert te achterhalen waar het in die keten nu is misgegaan, belandt in een doolhof.

Het IPO, de koepelorganisatie van provincies, geeft geen inzage in waar er initiatieven worden ontplooid. Aan zo’n ‘regietafel’ heet de commissaris van de Koning rijksheer of -vrouw: de verlengde arm van de verantwoordelijke ministeries (Justitie en Veiligheid en Binnenlandse Zaken). Dat klinkt indrukwekkend, maar instrumenten om gemeenten te dwingen tot opvang zijn er niet.

In de beeldvorming lijkt het alsof veel gemeenten onwillig zijn. De Tilburgse burgemeester Theo Weterings, portefeuillehouder asiel van koepelorganisatie VNG, bestrijdt dat. Hij wijst op het ‘jojobeleid’ van het Rijk: opvangvoorzieningen worden afgebouwd als de vluchtelingenstroom afneemt; blijkt er ineens een tekort te zijn, dan moeten gemeenten dat oplossen. Dat is in strijd met afspraken uit 2019 uit de ‘flexibiliseringsagenda’: er moet stabiele opvangcapaciteit zijn die, als er minder vluchtelingen zijn, ook benut kan worden voor andere mensen die urgent tijdelijke huisvesting behoeven.

Weterings verwijt het Rijk ook onduidelijkheid over de taakstelling voor gemeenten. ‘Dat er volgend jaar 42 duizend opvangplaatsen nodig zijn, hoorden we pas in november.’

Woningnood

Een van de redenen waarom het overloopt in de bestaande opvang, is dat daar veel statushouders (erkende vluchtelingen) zitten die wachten op toewijzing van een woning. Op een populatie van 36.530 personen – de stand van vorige week, aldus het Centraal orgaan Opvang Asielzoekers (COA) – zijn er ruim 12 duizend statushouders. Meer dan de helft van hen wacht langer dan drie maanden op een woning.

Theo Weterings noemt het een ‘prestatie’ dat gemeenten dit jaar voor het eerst in jaren toch zoveel statushouders huisvesting bieden als aan de regietafels is afgesproken. Ondanks de woningcrisis die maakt dat zovelen op een huis wachten. Gemeenten zitten niet stil, wil hij maar zeggen. Maar eerder opgelopen achterstanden zijn nog lang niet weggewerkt.

Wat de tijdelijke huisvesting annex opvang betreft is het ook wel weer zo dat er bij menige gemeente kennelijk naar het plafond wordt gestaard. Bij het COA circuleert een lijst van grote gemeenten die de afgelopen tien jaar nooit een opvanglocatie hebben geboden. Schiedam, Delft, Dordrecht en Roosendaal staan er onder andere op. Weterings: ‘Ga je er wel of niet achterheen als bestuurder? De lokale politieke situatie is van belang. Het draagvlak in de gemeenteraad. Vaak gaat het om opvang die op korte termijn moet worden geregeld. Je moet het wel willen en kunnen uitleggen aan de eigen bevolking.’

Gemeenteraadsverkiezingen

Is het aannemelijk dat gemeenten het COA helpen bij de nu acute zoektocht naar meer opvanglocaties? De gemeenteraadsverkiezingen zijn in maart en dit lijkt geen thema om mee te scoren. Wie de vraag voorlegt aan betrokkenen stuit veelal op een ongemakkelijke stilte. Weterings herhaalt dat ‘de lokale, politieke situatie meeweegt’.

Martijn van der Linden van Vluchtelingenwerk gaat er uitvoeriger op in. Hij wijst erop dat protest tegen de komst van vluchtelingen vaak wordt uitvergroot. ‘In Harskamp werd in augustus eerst een hoop heisa gemaakt door een kleine groep, maar daar is alles prima verlopen. Op een gegeven moment stonden er heel zielig zeven NVU’ers te demonstreren.’

Van der Linden denkt wel dat er nu ‘geen politicus zit te wachten op die taferelen met schreeuwende hooligans’. Om de lokale politieke gevoeligheid te duiden wijst hij op wat er in Alkmaar gebeurde. Wethouders van collegepartijen PvdA en GroenLinks zetten, zonder overleg met de andere collegepartijen, het onderwerp asielopvang op de agenda en werden vervolgens met een motie van wantrouwen geconfronteerd. Van der Linden schat in dat het in de gemeenteraadscampagne wel mede om dit onderwerp moet gaan. ‘We zitten in een stille crisis. Het hangt in de lucht dat het Rijk anders met nog meer aanwijzingen komt.’

Kleinere opvang onrendabel

Een van de nu aangewezen gemeenten, Gorinchem, deed het aanbod 150 vluchtelingen op te vangen op een boot, hoorde daar geen reactie op en moet nu plots een veelvoud opvangen. In een pand waarin eerder al vluchtelingen zaten en waarover aan de buurt was beloofd dat het daarbij zou blijven. Een gemeente als Huizen mag nu wél een bijdrage leveren met een hotelboot voor 150 mensen.

Volgens de VNG negeert het COA vaak het aanbod aan kleine, tijdelijke opvanglocaties. Weterings: ‘Kleine locaties hebben ook voordelen. Daar gaat de integratie beter, wordt makkelijker contact gelegd met de buurt.’

Het COA zegt dat verdere versplintering de bedrijfsvoering frustreert. Het heeft domweg niet de middelen om op honderden plekken aan opvang te doen. Nu wordt die organisatie min of meer per opgevangen vluchteling gefinancierd. Het COA pleit voor ruimere, structurele financiering om een buffer aan opvangplekken te kunnen opbouwen. Het nieuwe kabinet heeft gezegd dat er jaarlijks 200 miljoen euro extra wordt gestoken in de IND en het COA om respectievelijk de afwikkeling van asielaanvragen te versnellen en de opvang te verbeteren. Het COA rekent zich nog niet rijk en heeft nu andere zorgen: al in de eerste maanden van 2022 lopen heel veel contracten voor tijdelijke opvang af.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden