Rijk, knap en wellustig

In populaire meidenboeken wordt veel gezopen, gelogen en gesekst door jongeren uit de jetset. ‘Een gecorrumpeerde wereld in een schattig kaftje’, zegt Naomi Wolf....

Jenny Humphrey is 16 jaar, 1 meter 55, heeft bruin krullend haar en cup dubbel D. ‘Een soort dwerg met enorme tieten’, zo omschrijft Heath haar, een ‘onvoorstelbaar knappe’, kettingrokende klasgenoot uit een schatrijke familie. Heath wordt ‘de Pony’ genoemd omdat hij al door alle meisjes van school is ‘bereden’, maar het is Jenny die een imagoprobleem heeft. Net iets minder knap, rijk, mondain en blasé dan haar medescholieren, die in privé-vliegtuigen, haarstylisten, Louis Vuitton-tassen, xtc-verslavingen en telefoonseks grossieren, moet ze alle zeilen bijzetten om populair te worden op Waverly Academy, een dure kostschool in de staat New York. Maar het lukt haar. Met een yell.

‘De meisjes van het St. Lucius vinden zichzelf heel wat, maar wie wil er nou een meisje zo verschrikkelijk plat?’, begon ze, en ze stak haar cupmaat DD weer naar voren. ‘Jongens zien liever Waverly-grieten, want die hebben grote tieten!’ Ze schudde haar bovenlijf. ‘Onze billen zijn strak en rond, jullie hebben een dikke kont!’ Ze gaf een pets op haar mooie ronde billen. De monden van de andere meisjes vielen open. ‘Een Waverly Owl heeft altijd sjans, dat kun je niet zeggen van zo’n domme gans!’ (*) Jenny keek naar al die fans rondom het sportveld. Allemachtig, dit was echt heel leuk! Ineens kreeg ze een briljante ingeving. ‘Pony doet zich voor als botergeil, maar eigenlijk is hij een slappe dweil’, schreeuwde ze zo hard ze maar kon. (Uit: Schaamteloos, p. 205-206)

Jenny is de hoofdpersoon in Schaamteloos, het eerste deel van De it-girl, een serie tienermeidenboeken van bestsellerauteur Cecily von Ziegesar. Haar optreden op het sportveld is haar doorbraak; vanaf dat moment hoort ze definitief bij de it-girls.

‘Super! Je bent het net zelf!’, schrijft Benthe (11) op www.chicklit. nl, een website voor en door liefhebbers van het genre waarop Schaamteloos uitvoerig wordt besproken. ‘Perfect. Geweldig. De personages, de omgeving, de gebeurtenissen* Aargh, heerlijk!’, vindt Lily (13) van het boek. En Joke (14) schrijft: ‘Het is zeer herkenbaar!’

Chicklet lit – luchtige fictie voor meisjes van een jaar of 13, 14 – is de tienervariant van chick lit, een uitdijend genre dat sinds het succes van Bridget Jones (1998) de boekhandels blijft overspoelen. Inmiddels is er ook hen lit (voor iets oudere lezeressen), mummy lit (voor en door ploetermoeders), bitch lit (in navolging van The devil wears Prada zijn boeken over krengerige bazen een subgenre op zich geworden), lad lit (voor mannen), chica lit (voor Spaanstaligen) en er is zelfs een golfje quilt lit, omdat er nogal wat boeken zijn (De quiltclub, De breiclub) over handwerkende vrouwen.

Grootste groeimarkt: de chick lit voor tieners. Geen wonder dat elke (jeugdboeken)uitgeverij ze in het pakket heeft zitten: roze gekleurde paperbacks met lachende meisjes en hoge hakken op de cover, voorzien van glitterletters en titels als Ch@tgrlz, Piercings & Parels (Leopold), MZZL-meiden (De Fontein), Princess Flirt en Dior & dennenbomen (Zomer & Keuning).

De vetste vissen zitten in het fonds van Arena, dat van de eerste vier delen van De it-girl-serie meer dan 25 duizend exemplaren verkocht en dat ook bestsellerauteurs als Meg Cabot (The Princess Diaries) en Zoey Dean (De VIP-lijst) uitgeeft – auteurs die in Amerika miljoenenoplagen halen.

Net als bij oermoeder Bridget Jones is het thema steeds de jacht op mannen (nou ja, jongens), maar Jones steekt wel erg stuntelig, mollig en menselijk af bij de heldinnen in dit genre. Hier draait het – vooral in het Amerikaanse proza – allemaal om perfectie en peer pressure, ofwel: hoe word ik het populairst? Rolmodellen: starlets als Paris Hilton en Lindsay Lohan, die in de verfilmingen van de boeken (Mean Girls, Confessions of a Teenage Drama Queen) dan ook regelmatig te zien zijn.

‘Het aanbod Nederlandse chick lit voor meiden is nog mager’, zegt Willemijn Tillmans, redacteur bij Pimento, het jeugdfonds van Foreign Media Books. Vandaar dat ze speurt naar talent om de boeken te schrijven die ze hier mist: dichter bij de leefwereld van Nederlandse meisjes dan de Amerikaanse jetset-series, waarin wel erg veel gezopen, gelogen en gesekst wordt. Tillmans: ‘De doelgroep voor het genre wordt steeds jonger. Ik vind dat je je fonds daarop moet afstemmen en dat je de kwaliteit moet bewaken. Kinderen willen graag weten wat goed is en wat fout.’

Hét thema in de meidenboeken van nu, zegt ze, is beroemd worden. ‘Filmster of model – het draait in elk geval allemaal om het uiterlijk, net als in Idols en Holland’s next topmodel. In het nieuwe boek van Carry Slee, Hot or not, komen ook de minder leuke kanten daarvan aan de orde: de hoofdpersoon moet zich uitkleden voor een webcam en dat blijkt natuurlijk niet in de haak. In veel vertaalde chick lit zijn die normen er helemaal niet.’

Maren Stoffels, Marion van de Coolwijk en Nanda Roep zijn bekende Nederlandse schrijfsters van chick lit voor tieners, maar geen van die namen prijkt in de stapel boeken die de vriendinnen Simone (14), Yara (15), Lotje (14), Alexandra (15) en Jip (14) hebben meegenomen.

Alle vijf zitten ze in 3 vwo en wonen ze in Haarlem, waar ze, aan een grote, houten tafel en voorzien van thee en koekjes praten over hun favoriete ‘chicklits’, zoals zij ze noemen. ‘Nederlandse boeken gaan altijd over problemen’, zucht Simone. ‘Ouders die scheiden of verhuizen; dat is helemaal niet leuk, daar word je zo moe van.’

Liever lezen ze over het jetsetleven op Amerikaanse rijkemeiden scholen, zoals in de boeken Cecily von Ziegesar (Naast De it-girl ook Gossip Girl), Lauren Weisberger (Gossip & Gucci) en Sarah Shepard (Pretty Little Liars).

Alexandra: ‘Die boeken gaan niet echt over iets. Dat is leuker dan zo’n echt, diep boek waar je je op moet concentreren.’ Lotje: ‘De hoofdpersonen zijn echte meisjes-meisjes, net als wij. Wij houden ook van winkelen en kleren.’ Ze zijn alleen een stuk ouder en rijker – wat een voordeel is, zeggen de vriendinnen, want waarom zou je willen lezen over een meisje dat, net als zijzelf, door de week naar school gaat en op zaterdag naar hockey?

‘Ze doen alles wat wij zouden willen’, zegt Yara over de personages. ‘Ze gaan naar leuke feesten. En op wereldreis naar Spanje. Ze maken nooit huiswerk. Ze hebben een creditcard en ze wonen op Fifth Avenue.’

Simone: ‘Hun ouders zijn nooit thuis en ze vinden heel andere dingen normaal dan wij. Blair krijgt een eiland cadeau. En ze drinken cocktails op het strand.’

Lotje: ‘Ik wil later ook naar Waverly College.’

Simone: ‘Dat is verzonnen, hoor!’

Lotje: ‘Nou. Misschien bestaat het wel.’

Bijna zeshonderd merknamen telde Naomi Johnson, die aan de universiteit van North Carolina het succes van onder meer Gossip Girl analyseerde, in de eerste drie delen van de serie, inclusief drank- en sigarettenmerken. Chanel, Armani en lingeriemerk Victoria’s Secret worden het meest genoemd. ‘En Burberry’, zegt Jip. ‘Dat komt echt vet vaak voor.’

‘Ja, alles wordt uitgebreid beschreven’, zegt Alexandra. ‘Dat ze Prada-tasjes dragen en broeken van Gucci. Dat vind ik leuk, dat het zo glamourous is.’ Sommige merken heeft Lotje puur door die boeken leren kennen. ‘La Perla, dat is lingerie. Daar zitten ze dan mee in een hotelkamer op hun vriendje te wachten. En Manolo Blakin ofzo, dat is echt hét schoenenmerk. Maar mijn moeder zegt dat je er niet op kunt lopen.’ Kwalijk, vindt Johnson het strooien met dure merknamen: het suggereert dat je zonder die spullen niet gelukkig zou zijn. Consumeren wordt een ideologie op zich.

Naomi Wolf gaat een stuk verder in haar kritiek. In The New York Times veegde de Amerikaanse schrijfster, bekend van onder meer The Beauty Myth, de vloer aan met het genre en de (onderlinge) vrouwenhaat die er volgens haar uit spreekt. De dubbele moraal viert nog steeds hoogtij, schrijft ze. Enerzijds worden de meisjes in de boeken zo’n beetje geacht zich als pornosterren te gedragen, anderzijds mogen ze vooral geen slet zijn. Rijkdom staat gelijk aan succes; kinderen van wie de ouders niet zwemmen in het geld, zijn losers of op z’n minst oninteressant.

Een groter probleem vindt ze nog dat in series als De VIP-lijst, De Clique en Gossip Girl alle waarden van het klassieke meisjesboek zijn omgedraaid. Lonend zijn opportunisme, liegen, roddelen, slijmen en likken naar boven en trappen naar beneden. Dat levert een hogere plaats op in de populariteitspoll, en daar is het tenslotte allemaal om te doen.

Meisjes die bij de betere schrijfsters (Jane Austen, Frances Hodgson Burnett) uiteindelijk overwinnen omdat ze zichzelf blijven, origineel zijn, puur of rebels, dienen zich in déze fictieve wereld als de donder aan te passen aan de mores van de groep. En dat betekent: geobsedeerd zijn door materie, drank en seks (maar ook weer niet te veel) en met de ellebogen werken; net als volwassenen, kortom. ‘Een totaal gecorrumpeerde wereld in een schattig kaftje’, concludeert Wolf.

‘De bitches en de rijken zijn veel leuker om over te lezen dan de lieve, brave mensen’, zegt Lotje, terwijl ze een graai in de koektrommel doet. ‘Die zijn zo saai, daar gebeurt nooit wat mee.’ Jip: ‘Bridget Jones, die is normaal. Nou, ik zou nooit zo’n leven willen hebben als Bridget Jones.’

Simone: ‘In deze boeken is iedereen knap. Ze maken ruzie en ze roddelen en ze zijn dronken en het is voortdurend aan en uit met jongens, dat is juist zo spannend. Maar het is heus niet zo dat wij dat door die boeken óók doen.’ Want, zeggen de vijf vriendinnen: het leven van de hoofdpersonen heeft maar weinig met het hunne te maken.

Yara: ‘In die boeken draait het allemaal om uiterlijk. Als je mooi bent, kun je alles bereiken. Nou, je moet wel heel oppervlakkig zijn om dat te geloven.’

Lotje: ‘Als zij een feest geven, kopen ze vijf fusten bier. Bij ons heeft iemand wel eens een fles bessenjenever meegenomen naar een klassenfeest, maar meestal drinken we water.’ En verkering, laat staan seks? Bijna verontwaardigd: ‘We zijn pas 14, hoor! En de jongens in onze klas zijn één meter twintig!’

‘Een wel heel leeg wereldbeeld’, treft Helma van Lierop, hoogleraar jeugdliteratuur aan de universiteiten van Tilburg en Leiden, aan in de chicklet lit. In die zin deelt ze de kritiek van Wolf. Toch vindt ze niet dat jeugdboeken per se verheffend moeten zijn. ‘Jeugdliteratuur wordt al gauw in de pedagogische hoek gedrukt, maar ik vind dat een auteur de volledige vrijheid moet hebben om te schrijven wat hij belangrijk vindt. Al kun je je afvragen of dat hier een rol speelt. Hier zijn de verkoopcijfers vooral belangrijk.’

Het bedrijf achter series als Gossip Girl, Alloy Entertainment, doet niet alleen aan marketing nadat de boeken geschreven zijn, maar ook van tevoren. Door marktonderzoek en focusgroepen wordt nauwkeurig in kaart gebracht wat commercieel is. De auteur van Gossip Girl en De it-girl werkte eerst jaren bij Alloy Entertainment voordat ze zich fulltime op het schrijven ging richten. Zoey Dean (van De VIP-lijst), volgens de website van de uitgeverij een schrijfster die in Beverly Hills woont, maar ook ‘vaak te vinden is op een klein eilandje in de Cariben’, is in werkelijkheid een door Warner Books aangesteld schrijversduo. Eerst was er winstpotentie, daarna pas een auteur.

Van Lierop deed onderzoek naar meisjesboeken en constateert een verschuiving van waarden. ‘In het klassieke meisjesboek werd een meisje voorbereid op een leven als moeder en echtgenote. In de jaren zeventig veranderde dat. Een meisje kon ook assertief zijn en jongensachtig, ze kon later gaan werken en ervoor kiezen niet te trouwen bijvoorbeeld. Ze kon haar eigen identiteit ontdekken en uit meerdere rollen die rol kiezen die het best bij haar past.

‘Daar is in deze chicklet lit niet veel meer van over. Je moet passen in het wereldje van rijke en populaire meiden – weer een dwingend keurslijf, dus. Het gaat niet om wie je zelf bent, maar om wat er van je verlangd wordt.’

Een feministische tegenstroom? Ja en nee, zegt Van Lierop. ‘Er wordt ook wel beweerd dat juist die chick lit een zekere vorm van feminisme uitdraagt. De vrouwen en meisjes in die boeken zetten tenslotte hun verleidelijkheid in als wapen, ze spelen met hun seksualiteit en ze gaan naar bed met wie ze willen. In die zin hebben ze macht.’

Ouders, zegt Van Lierop, zouden zich af en toe eens moeten verdiepen in wat hun dochters zoal lezen. ‘We zijn vaak al blij dát ze lezen, maar voor boeken geldt hetzelfde als voor tv en internet: je moet er een beetje zicht op houden en erover praten. Zo kun je erop wijzen dat het op z’n minst merkwaardig is, al die merkkleding, drank en seks. Milieu is altijd nog veel belangrijker voor de vorming van een kind dan boeken.’

Meelezen? Nou, niet om te waarschuwen, zegt Marja Pruis, literatuurrecensent bij De Groene Amsterdammer en moeder van een dochter die verzot is op het genre. Pruis: ‘Welnee. Het is Pitty gaat naar kostschool in een nieuw jasje, daar hebben we toch ook niets aan overgehouden?

Die boeken hebben niks met het echte leven te maken, dat snappen jonge meiden ook. Ik was vroeger gek op Sanne van Havelte en Leni Saris – Het begon in een stortbui enzo. Ik vrat het. Maar het is emo-porno, een vlucht. De aanname van Naomi Wolf dat vrouwen dat niet inzien, vind ik net zo plat als die boeken. Net als de discussie die Sunny Bergman voert; alsof ik ongelukkig zou worden van gefotoshopte vrouwen. Je weet toch dat het niet echt is. Als je het allemaal serieus gaat nemen, kun je je wel ophangen.’

Ook de vijf vwo’ers aan tafel zeggen stuk voor stuk dat ze hun ‘chicklits’ totaal niet serieus nemen.

Yara: ‘Het is toch niet zo dat wij dronken thuiskomen en dan tegen onze ouders zeggen: ‘Ja, maar dat doen ze in die boeken ook?’’ Simone: ‘De meisjes in die boeken leven van feest naar feest. Ze hebben geen ambities, geen toekomstplannen. Ik wil iets betekenen voor de wereld.’

En dat reikt verder dan alleen mooi zijn, want, zeggen de vriendinnen, als je al iets uit chick lit kunt leren, dan is het wel dat het ‘helemaal niet zo leuk is om model te zijn’. Simone: ‘Het lijkt me vreselijk om ’s winters in een bikini te moeten staan.’

Alexandra: ‘Ik was laatst aan een boek van het Soedanese model Alek Wek begonnen, omdat ik dacht dat het over haar leven als model ging. Maar het ging alleen maar over de burgeroorlog en dat ze zo hard heeft moeten vechten. Dat is wel erg natuurlijk, als je het zelf hebt meegemaakt. Maar niet leuk om over te lezen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden