Rijden er straks tanks in de straten van Barcelona?

In Spanje wordt met angst en beven uitgekeken naar de regionale verkiezingen van zondag in Catalonië. De inzet is hoog: wordt de economisch sterkste regio van Spanje een onafhankelijke republiek? Het zou zomaar kunnen.

Beeld ap

Het is vlaggenoorlog op het balkon van het stadhuis van Barcelona. We zijn bij de officiële aftrap van de feestdag van de Mercè, beschermmaagd van de Catalaanse hoofdstad. Er zijn optochten met gigantes (metershoge poppen), vuurspuwende draken, muziek en vuurwerk. Maar er is ook de eindsprint van de campagne voor de Catalaanse verkiezingen.

Op het balkon is het een geduw en getrek tussen bestuurders en politici. Het volgepakte Sant Jaume-plein kijkt toe hoe leden van links-nationalistische ERC-beweging de Estelada, de vlag voor de afscheiding van Catalonië, aan de balustrade hangen. Applaus op het plein, ondeugend lachende gezichten van de ERC-politici op het balkon. Dan probeert de lokale leider van de conservatieve Partido Popular (ook de machthebbers in Madrid), zijn meegebrachte Spaanse vlag uit te hangen. Boegeroep. Fluitconcert.

Burgemeester Ada Colau mengt zich in het chaotische geruk om beide vlaggen weg te krijgen. Ze wil geen vlaggen aan de gevel van het stadhuis, dat neutraal terrein moet zijn voor alle burgers, en al helemaal in de verkiezingscampagne. Maar de nationalistische regio-president Artur Mas, ook op het balkon, kijkt met een vaderlijke glimlach toe en doet niks. Zo'n vlag is ten slotte ook maar kinderspel. Als hij zijn belofte nakomt, zal hij na de verkiezingen de afscheiding van Catalonië afkondigen.

Wat er na de verkiezingen kan gebeuren

1 Het nationalistische blok Junts pel Sí krijgt volgens de peilingen geen absolute meerderheid in zetels en is afhankelijk van de radicale nationalistische beweging CUP. Die heeft laten weten een nieuwe nationalistische regering alleen te steunen als Artur Mas vertrekt vanwege de corruptie. Als dat offer te groot is, zou kamp verdeeld kunnen blijven.

2 Als de nationalisten een meerderheid halen, wordt de afscheiding uitgeroepen - ook al is het maar een meerderheid van 51 procent, aanzienlijk minder dan een tweederde meerderheid die nodig is voor aanpassing van het regiostatuut.

3 De centrale regering in Madrid zal iedere eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring afwijzen vanwege de ongrondwettelijkheid. De regering kan het regioparlement tijdelijk uit de macht ontzetten. Het Hooggerechtshof kan daarnaast volgens een recente wetswijziging de regiopresident tijdelijk zijn ambt ontnemen.

Bittere ernst

De Catalanen gaan zondag naar de stembus, en dat is al lang geen spelletje meer, maar bittere ernst. De verkiezingen hebben de Catalanen tot op het bot verdeeld: de ene helft van de kiezers is vervuld van hoop op een onafhankelijke toekomst, de andere helft van weerzin bij die gedachte.

De Catalaanse nationalistische partijen - links en rechts - hebben eenzijdig de regionale parlementsverkiezingen tot referendum voor de onafhankelijkheid uitgeroepen. De nationalisten slaagden volledig in hun opzet: de verkiezingscampagne is nergens anders meer overgegaan. Als straks 51 procent van de zetels in het regioparlement in nationalistische handen is, zal eenzijdig het vertrek uit Spanje worden aangekondigd. Het betekent volgens hen de geboorte van de Catalaanse natiestaat, en het einde van het Spanje zoals we dat al eeuwen kennen. De peilingen laten zien dat de nationalisten nipt de meerderheid kunnen halen.

'Zondag wordt voor mij een soort geloofsbelijdenis', zegt Sandra Gómez (35). 'We kunnen aan ons eigen, betere land bouwen met meer geld voor onderwijs en gezondheidszorg.'

Een man houdt op een terras de Catalaanse vlag vast. Beeld reuters

Waardigheid

Met haar ouders, man en zoontje kijkt Gómez op een zonnig plein in het doolhof van straatjes in de wijk Gracia naar een bijeenkomst van Junts pel Sí (Samen voor het Ja), de grote nationalistische afscheidingscoalitie. Op het podium reppen sprekers van de eenheid van het volk en van het eind aan de onderdrukking. Het spreekt Gómez aan. Het gaat om haar identiteit als Catalaanse. 'Om onze waardigheid.' Is daar binnen Spanje dan geen ruimte voor? 'Nee', zegt Gómez beslist. Scheiding is de oplossing voor alle problemen, denkt ze. 'Gescheiden begrijpen we elkaar beter.'

De andere helft van de Catalanen is het daar hartgrondig mee oneens. 'Ik ben Spanjaard en ik ben Catalaan', zegt Juan Arancio (45) op de centrale Rambla de Catalunya. Daar staat het informatiestandje van Ciutadans, de liberale burgerpartij onder leiding van de jonge politicus Albert Rivera. Zeker, er kan veel beter in Catalonië, zegt Arancio. Te beginnen met de corruptie onder de regerende nationalistische partij van Artur Mas. Van veel grote overheidscontracten vloeide jarenlang 3 procent in de partijkas van de nationalisten, is de verdenking. 'Artur Mas probeert de corruptie met de afscheidingsvlag af te dekken', zegt Albert Rivera.

Beeld de Volkskrant

Eenheidsfront

Spanje vraagt zich af hoe het in Catalonië zo ver heeft kunnen komen. De weg naar het succes van de Catalaanse afscheidingsbeweging was rommelig. Anders dan zijn grote voorganger is aanvoerder Artur Mas een weinig tot de verbeelding sprekend politicus. Zijn opeenvolgende regioregeringen waren impopulair door grote bezuinigingen. Zijn partij werd geplaagd door schandalen. In het verleden had Mas helemaal geen moeite om het met premier Rajoy op een akkoordje te gooien. Pas drie jaar geleden bekeerde Mas zich tot de afscheidingsgedachte en het houden van een referendum daarover. Hij maakte de draai nadat hij stevig had verloren in de vorige regioverkiezingen.

Mas besloot tot de vorming van Junts pel Sí. Het werd een kleurrijk nationalistisch eenheidsfront dat behalve leden van zijn eigen regerende conservatief-nationalistische partij CiU ook bestaat uit kandidaten van de radicaal links-nationalistische oppositiepartij ERC van Oriol Junqueras en twee grote burgerbewegingen die voor de afscheiding strijden. Mas moet straks de nieuwe president van Catalonië worden die als een moderne Mozes zijn volk de onafhankelijkheid in zal leiden.

De nationalisten nemen Mas op de koop toe. Met het gevoel dat de rijke Catalaanse regio het slachtoffer is van financiële uitbuiting door Madrid, dat het Catalaanse taalonderwijs wordt bedreigd en dat de vrijheid van het Catalaanse volk om zelf zijn toekomst te kiezen wordt onderdrukt, is Junts pel Sí uitgegroeid tot de grootste politieke macht in de regio. De burgerbewegingen organiseerden de afgelopen jaren spectaculaire massabetogingen op de nationale dag van de Catalanen in september. De regioregering van Mas subsidieerde de nationalistische boodschap via lokale en internationale media.

Aan het nationalistische succes leverde de Spaanse premier Rajoy en diens impopulaire Partido Popular een belangrijke bijdrage. De conservatieve regeringspartij maakte zich diep gehaat door het Constitutionele Hof al in 2010 een streep te laten zetten door het vernieuwde Catalaanse regiostatuut, waar toen nog alleen werd verwezen naar de nationale identiteit van Catalonië. Later verdween een voorstel voor een nieuwe financiering voor de regio zonder veel omhaal in de prullenbak. Idem het voorstel voor het vorig jaar door de nationalisten georganiseerde 'referendum' voor een eigen staat. Terwijl de gekwetstheid onder de nationalisten nieuwe hoogten bereikte, ondernam Rajoy de afgelopen maanden geen enkel initiatief.

Arthur Mas. Beeld AFP
Beeld de Volkskrant

Onzekerheid

Het resultaat is onzekerheid. Niemand weet precies hoe de verklaring van de nationalisten na de uitslag van de verkiezingen zal verlopen. En niemand weet hoe de regering in Madrid zal reageren. Tanks in de straten van Barcelona?, is al wat lacherig geopperd. Geen goed idee, verklaarde de Catalaanse regisseur en theatermaker Albert Boadella. 'Dat zal alleen maar een algemeen orgasme bij de nationalisten veroorzaken en dat soort pleziertjes moeten we ze niet gunnen', zei Boadella, die zelf al jaren geleden naar Madrid is verhuisd, omdat hij de nationalistische sfeer in Catalonië zat was.

De hoop van de tegenstanders van afscheiding is dat het kwart van de kiezers dat normaal gesproken niet komt opdagen voor regioverkiezingen, nu wakker wordt door de vanuit Madrid gezaaide angst dat de pensioenen niet veilig zijn, dat hun Spaanse paspoort wordt ingetrokken en dat Catalonië uit de Europese Unie valt. Als zij voor de verandering wel hun stem uitbrengen, kan dat de nationalisten van de winst afhouden. Maar ook dan zal de afscheiding de agenda in de Catalaans-Spaanse betrekkingen blijven bepalen. Op het nationalistisch gestemde plein in Garcia zegt Sandra Gómez: 'Er is geen weg terug. Eerst de onafhankelijkheid. Daarna zien we verder.'

Rekeningen en sprookjes van de onafhankelijkheid

Het boek Rekeningen en sprookjes van de onafhankelijkheid is de afgelopen weken uitgegroeid tot een bestseller in Catalonië. 'Dankzij president Artur Mas', zegt coauteur Josep Borrell, voormalig socialistisch minister en ex-voorzitter van het Europees Parlement. De regionale publieke zender TV3 - spreekbuis van de nationalisten - zei op het laatste moment een interview met Borrell af. Het boek was 'te politiek'. Het groeide uit tot een schandaal. 'Betere reclame konden we ons niet wensen', zegt Borrell tijdens een signeersessie in een Catalaanse boekhandel.

Het boekje ontmaskert gedetailleerd de reeks terugkerende argumenten van de afscheidingsbeweging dat de centrale Spaanse staat bezig is het rijke Catalonië leeg te roven.

Catalonië zou er zo'n 16 miljard euro - 8 à 9 procent van het bruto nationaal product - op vooruitgaan als het op eigen benen zou staan. Een mythe, zegt Borrell. 'Daarbij is geen rekening gehouden met de publieke diensten die de Catalaanse staat straks zelf moet gaan betalen, zoals een eigen leger, de belastingdienst en ambassades. Als je dat meerekent, blijft er misschien een extraatje van 1 tot 1,5 procent over.'

Het boek is vooral bedoeld om de kiezers te overtuigen die op rationele gronden voor de nationalisten willen kiezen, zegt Borrell. De echte gelovige nationalisten hebben volgens hem psychologisch al afscheid genomen van Spanje.

'Zoals de nationalist Junqueras zegt: zelfs al is Spanje de meest welvarende en democratische staat ter wereld, dan nog blijf ik voor de onafhankelijkheid uit een oogpunt van waardigheid. Tegen zulke emotionele argumenten kunnen we weinig inbrengen. We bieden geen vlag en geen volkslied.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden