Rietveld houdt zich aan les één van het toneelschrijven

Rietveld van Hans de Wolf door De Paardenkathedraal. Gebaseerd op Gerrit Thomas Rietveld; leven, denken, werken, van Bertus Mulder. Regie: Aram Adriaanse....

RONALD OCKHUYSEN

'En zolang je maar blijft inzien dat de biografie van de architect volstrekt niet van belang is, het is om z'n werk te doen, niet om z'n leven. Biografieën is iets voor schrijvers of toneelspelers, bij architecten gaat het louter om het werk.'

Het lijkt een cynische grap: in Rietveld, een toneelstuk over een door artisticiteit op drift geraakte man, legt toneelschrijver Hans de Wolf het personage Rietveld de kritiek op het stuk in de mond. Rietveld gaat namelijk gebukt onder een overdreven interesse voor de buitenechtelijke strapatsen van Rietveld.

Met de voorstelling Rietveld neemt Aram Adriaanse afscheid als artistiek leider van De Paardenkathedraal, en daarmee van Utrecht. Het lijkt er op dat Adriaanse, en de ook uit Utrecht afkomstige Hans de Wolf, wat te verrekenen hebben met de stad. Want de moeizame verhouding tussen de architect Rietveld en de Utrechtse ambtenarij is een van de hoofdlijnen in de tekst.

Een oorspronkelijk Nederlandstalig toneelstuk over een oer-Hollands onderwerp: het is een ongekende luxe in een theatercultuur die zich bij voorkeur onderscheidt met vertaalde toneelteksten en nagesynchroniseerde personages. Adriaanse is een uitzondering op die regel. Met voorstellingen over de Utrechtse paus Adrianus en over de non Bertken demonstreerde hij al eerder belangstelling te hebben voor toneelstukken over de nationale geschiedenis.

Teleurstellend is het daarom des te meer dat Rietveld een stuk is geworden dat wordt bevolkt door personages die, om met Gerrit Komrij te spreken, 'alle vraagstukken reduceren tot gezanik om een onsje meer of minder'. De Wolf heeft zich bij het schrijven van Rietveld namelijk wel erg streng gehouden aan les één van het toneelschrijven: haal niet teveel overhoop. Vier personages belichamen het conflict tussen de dwingende zucht naar het kunstenaarschap en de behoefte een overzichtelijk leven te leiden.

Vier personages. Vier sjablonen. Rietveld is de onbegrepen kunstenaar. Zijn ziekelijke echtgenote Vrouwgien fungeert als de dwarsliggende tegenpool. Knecht Groenekan blijkt de commentaar leverende burger te zijn, vergelijkbaar met het koor in een Griekse tragedie. En minnares Truus Schröder-Schräder staat voor een tot daden nodende maar ondefinieerbare kracht.

Dit kwartet ijsbeert door een wereld waarin Gerrit Rietveld het levende bewijs vormt dat een groot ontwerper niet per definitie een goed mens is. Als rode draad door het stuk is de produktie van de befaamde stoel geknoopt. Die esthetische overwinning staat in contrast met Rietvelds botte omgang met zijn vrouw. Een banaal gegeven dat in het stuk op niet mis te verstane wijze wordt geduid: Vrouwgien kookt draadjesvlees met rode kool, minnares Truus voert Rietveld oesters. De huissloof bidt nadrukkelijk 'en leid ons niet in verzoeking', terwijl de in haute couture gestoken buitenvrouw een lofzang houdt op Amsterdam, 'een wereldhaven waarmee vergeleken Utrecht een domstad is'.

In het sobere decor van Jos Groenier, ook al afkomstig uit Utrecht, leveren de vier acteurs een prestatie; zij blijven overeind terwijl ze tal van cliché's moeten oplepelen. Maarten Wansink, met in zijn stem altijd de toon van een komiek, weet Rietveld als een tobber te spelen, zonder zich daarbij over te geven aan de in de tekst sluimerende pathetiek. En Carla Hardy's Vrouwgien is een in het leven teleurgestelde vrouw, een typering die zij vindt in aangezet realistisch spel. Paul Hoes verwoordt als Groenekan de stem van het volk met een knipoog, en Trudi Klever weet de muze annex minnares van een geheimzinnige eenzaamheid te voorzien die in de tekst niet is terug te vinden.

Als Aram Adriaanse het bij een adequate begeleiding van de acteurs had gelaten, dan was de zwakke tekst misschien nog tot een redelijke voorstelling uitgegroeid. Maar Adriaanse vond het nodig zo nu en dan een grap toe te voegen: Rietveld gooit prop weg, Groenekan roept vanachter het decor 'Au'. Het zijn dergelijke naar de gunst van het publiek lonkende ingrepen die Rietveld definitief tot een platte vertoning maken.

Ronald Ockhuysen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden