RIDDERS ZONDER VREES OF BLAAM

WIE OM zich heen kijkt, ziet dat hij wordt omringd door misstanden. Sommige mensen worden omringd door meer misstanden dan anderen....

Het publiek verwacht van gezagsdragers en hun ondergeschikten een iets hogere graad van onkreukbaarheid dan in andere sectoren van de maatschappij. De bureaucratie binnen die instanties wordt daarom gekenmerkt door het afwentelen van verantwoordelijkheid op een hoger geplaatste.

Laten we drie recente gevallen van leugen en bedrog met elkaar vergelijken: het nepotisme van leden van de Europese Commissie, de regeringswelgevallige conclusies van het RIVM, en de doofpot van de Rijksluchtvaartdienst.

In alle drie de gevallen ging het om handelingen van ambtenaren 'buiten de baas om'. De onthulling van de waarheid respectievelijk de verhulling van de waarheid druisten tegen de wensen en belangen van de superieuren in. Er was steeds sprake van eigenmachtige beslissingen van ambtenaren. Wat doet een ambtenaar met de waarheid?

Journalisten worden geacht de waarheid te vinden en bekend te maken. Ambtenaren worden betaald te horen, te zien en - in elk geval in het openbaar tenzij daartoe uitdrukkelijk gemachtigd - te zwijgen. Het komt zelden voor dat een ambtenaar, zomaar ergens halverwege de hiërarchie, onoirbare praktijken van zijn organisatie aan de grote klok hangt.

Hoe vaak een ambtenaar 'buiten zijn baas om' de waarheid verborgen houdt, weten we uiteraard niet. We weten het alleen als het uitkomt. 'Buiten de baas om gaan' is een doodzonde. Het verwijt dat Multatuli trof was niet zozeer dat hij hart had voor de inlander als wel dat hij de resident passeerde. Waarom doen ambtenaren dat?

Van Buitenen (Europa) en De Kwaadsteniet (RIVM), namen die zo toepasselijk zijn dat een romanschrijver ervoor op zijn donder zou krijgen, konden het niet met hun geweten in overeenstemming brengen de waarheid te verzwijgen en wantrouwden hun chefs ermee. Ze trokken ten strijde. Zonder vrees of blaam. Waarom accepteerden ze niet gewoon dat de mens slecht is en iedereen boter op zijn hoofd heeft? Waarom lieten ze het vuile werk niet over aan de ondernemingsraad of de volksvertegenwoordiging? Waarom meteen zo hoog van de toren geblazen? Waarom zo ver doorgegaan? De waarheid was hun meer waard dan persoonlijk comfort en diende het algemeen belang beter dan de leugen, vonden ze. Beschimpt, ontslagen en geschorst werden ze als dank voor hun burgerlijk fatsoen en hun ambtelijke ongehoorzaamheid.

Van Buitenen doet het vanuit zijn 'christen-zijn'. Wie dat zegt is niet zomaar een beetje katholiek of protestant, die maakt werk van zijn hobby. De Kwaadsteniet ontvangt zijn opdracht rechtstreeks van Wetenschap en Waarheid, eveneens een goddelijk aandoend hoger gelijk.

De motivatie van de 'Magnificent Seven' van de Rijksluchtvaartdienst is op dit moment nog onbekend. Ik vermoed dat Christus en de Wetenschap er weinig mee te maken hebben. Dit afschuifsysteem van verantwoordelijkheid schijnt 'loketdenken' te heten en het bevordert gemakzucht, vergeetachtigheid en lafheid.

In alle drie de gevallen waren het de ondergeschikte ambtenaren die op eigen houtje oordeelden over het belang van een kwestie die hun verantwoordelijkheid te boven ging. En wij, het publiek, oordelen over hun oordeel. Van Buitenen en De Kwaadsteniet zijn 'goed', al hoef je de eigen neiging tot schipperen en wegkijken niet zo nadrukkelijk ingewreven te krijgen. De Zeven zijn 'fout', ook al herken je met schaamte de lamlendigheid. In feite zijn ze allemaal fout binnen het ambtelijk-hiërarchische systeem. Ministers blijven graag verschoond van dit soort zelfdenkende dan wel loketdenkende ambtenaren.

De verkeersleiders zijn misdadig luchthartig geweest; dat neemt me tegen hen in. De kruistochten van Van Buitenen en De Kwaadsteniet hebben daarentegen iets verbeten gelijkhebberigs. Dat neemt me ook een beetje tegen hen in. Stel dat Edith Cresson een geheime verhouding had met een trouwhartige en menslievende Juan Valdez en dat ze via hem - ik noem maar wat - Max Havelaarkoffie en dito bananen een riante concurrentiepositie had verschaft op de Europese markt. Stel dat het RIVM uit pure voorzichtigheid, omdat modellen maar modellen zijn, de regering had geadviseerd dat Schiphol niet kan uitbreiden, terwijl een bescheiden groei op grond van metingen mogelijk was geweest. Waren Van Buitenen en De Kwaadsteniet dan ook ten strijde getrokken?

De aard van de waarheid was misschien belangrijker dan het feit dat er werd gelogen. Kunnen ze niet omgeschoold worden tot verkeersleider?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden