Revolutionair roken

Burgers zijn honden. Tenminste dat hopen politici...

Pieter Hilhorst

Honden die gemakkelijk vallen te dresseren met een streng uitgesproken vermaning of een kleine kluif als beloning voor goed gedrag. Er is allang sprake van een education permanente. Het volk moet voortdurend worden opgevoed.

Een verhoging van de accijnzen op benzine moet de automobilist tot soberheid aansporen. Het reclamespotje waarin de eigenaar van het gevonden frietbakje met een restje mayonaise wordt opgeroepen zich te melden bij de gevonden voorwerpen, wil burgers mobiliseren in de strijd tegen zwerfvuil. Nederland moet weer schoon worden. De strengere controle op verkoop van drank aan minderjarigen moet de jeugd tegen zichzelf in bescherming nemen.

Achter al dit soort maatregelen schuilt een kinderlijke sociologie. Beleidsmakers gaan ervan uit dat gedrag vrij gemakkelijk valt te voorspellen en dus valt te veranderen. Het is een verbastering van de het adagium van de Franse grondlegger van de sociologie Auguste Comte: 'Weten om te kunnen voorspellen, voorspellen om te kunnen veranderen.'Als bepaaldgedrag duurder wordt, zullen meer mensen ermee stoppen. De kosten-batenanalyse valt immers anders uit. Als mensen worden voorgelicht over de gevaren van hun gedrag zullen ze het veranderen.

Als overtreders van een verbod geconfronteerd worden met een straf zullen ze zich netjes gedragen. Het is een kwestie van het opvoeren van de pakkans en de strafmaat. Helaas is de werkelijkheid weerbarstiger. Mensen zijn geen honden. Ze zijn uitermate hardleers. De automobilist blijft ondanks de hogere kosten kilometers maken. De vervuiler laat nog altijd als dank voor het aangenaam verpozen, de schillen en de dozen. En als jongeren onder de zestien in een café niet meer welkom zijn, gaan ze op straat hangen en drinken.

Nog pijnlijker is het als de maatregelen niet alleen niets uithalen, maar zelfs het omgekeerde effect bewerkstelligen. De afgelopen jaren heeft de wetgever met een keur aan regels en financiële prikkels geprobeerd werkgevers te stimuleren zieke werknemers in dienst te houden. Het dumpen van mensen in de WAO moest duur en lastig worden. De wetgever hoopte zo werkgevers aan te sporen meer te doen aan preventie en zieke werknemers optimale begeleiding te bieden.

Een onbedoeld effect is echter dat werkgevers ook veel strenger zijn gaan selecteren aan de poort. Voorkomen is beter dan duur genezen. Dus kijken ze wel uit om mensen aan te nemen met een psychiatrisch verleden of een krakkemikkige rug. Waar de wetgever hoopte mensen met een zwakke gezondheid meer kansen te bieden op de arbeidsmarkt gebeurt het tegenovergestelde. Beleidsmakers onderschatten domweg de creativiteit van de doelgroep.Het hoogtepunt van bedilzucht van de afgelopen tijd is de nieuwe Tabakswet. Die geeft werknemers het recht in een rookvrije omgeving te werken. De retoriek over het terugdringen van de regelgeving wordt hier even opgeschort. Ironisch genoeg geldt het recht op een rookvrije werkomgeving ook voor medewerkers van coffeeshops. Het is zoiets als droog zwemmen.

Voor psychiatrische patiënten is de wet nog desastreuzer. De overgrote meerderheid van de psychiatrische patiënten rookt. Een rookverbod maakt niet dat ze opeens stoppen. Het probleem is alleen dat zij geen privé-sfeer hebben waarin ze zich kunnen terugtrekken om hun zonde te bedrijven. Hun kamer hoort evengoed bij het ziekenhuis als de gemeenschappelijke recreatieruimte. Alom is daarom geprotesteerd tegen de nieuwe wet. Maar staatssecretaris Clémence Ross was niet onder de indruk van de bezwaren. Zij wil niet verder gaan dan het verlenen van uitstel aan instellingen die op 1 januari 2004 nog geen adequate oplossing hebben gevonden om de wet in te voeren. Het was daarom wachten op een slimmigheid om de nieuwe regelgeving te omzeilen. Burgerszijn creatiever dan welke wetgever dan ook.

Afgelopen week meldde De Telegraaf dat het Delta Bouman psychiatrisch ziekenhuis nu zo'n truc heeft bedacht. Het ziekenhuis is voornemens om van de gemeenschappelijke ruimten sociëteiten te maken. Alle patiënten worden automatisch lid van deze vereniging en bezoek mag als introducé mee. Zo'n sociëteit is een besloten club. De regels van de Tabakswet gelden er dus niet. Het Delta Bouman psychiatrisch ziekenhuis heeft veel bijval gekregen van andere instellingen voor geestelijke gezondheidszorg. En er is geen enkele reden waarom deze vluchtweg alleen in de psychiatrie gebruikt zal worden. De besloten sociëteiten zullen overal uit de grond schieten. CDA-politici bepleiten al jaren een versterking van het verenigingsleven. Om totaal onverwachte redenen zullen ze op hun wenken worden bediend. Maar ik vrees dat de christen-democratische Ross toch niet blij zal zijn met zoveel particulier initiatief. De verstokte politicus zal concluderen dat burgers eigenlijk minder zijn dan honden. Want honden richten zichzelf niet vrijwillig te gronde en honden roken zich niet dood.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden