Reportage Grootschalige dierensmokkel in Brazilië brengt autoriteiten in verlegenheid Stropers zuigen het leven weg

De Pantanal in Brazilië, ’s werelds grootste draslandgebied, wordt bedreigd door stroperij en smokkel van exotische dieren. Politie en douane in de grensstad Corumbá staan machteloos....

Door Allart Hoekzema

Corumbá, op de westrand van de Braziliaanse deelstaat Mato Grosso do Sul, aan de wilde, tropische grens met Bolivia, is de hoofdingang van de Pantanal. De mineraalrijke bergen Mutún en Urucú flankeren de stad als twee massieve zuilen. De moderne skyline van Corumbá glinstert in de Cáceres-lagune, een grote delta waar de rivieren Paraguay en Paraná samenkomen.

Over het water kun je na duizenden kilometers uiteindelijk Belém bereiken, aan de Atlantische kust van Brazilië. De snelweg BR 262 verbindt de stad met Campo Grande, de hoofdstad van Mato Grosso do Sul, en vervolgens met de metropool São Paulo.

De architectuur in het nieuwe hoge gedeelte is saai en zakelijk: rechttoe rechtaan. Een aantal van de woon- en kantoortorens in het centrum, weten de honderdduizend inwoners van Corumbá, is met drugsgeld gebouwd. Veel bedrijven zijn façades voor witwasserij.

De rivierhaven wordt gedomineerd door kleine scheepswerfjes en winkeltjes voor sportvisserij. Op de kade staat een woud aan hengels uitgestald. Honderden bootjes dobberen niet ver van de oever. De milieuafdeling van de Braziliaanse federale politie heeft hier een veldkantoor. ‘Aanvankelijk arresteerden we elke week wat vissers die met werpnetten in de weer waren in verboden water’, zegt de compagniecoördinator Antônio Ferreira. ‘Maar de laatste jaren hebben we steeds meer te maken met grootschalige stroperij.’

Begin dit jaar werd een glijboot in beslag genomen, volgeladen met piranha’s, surubí-vissen, capibara-marmotten, reuzenotters en toekans. Ferreira schudt zijn koperbruine, verweerde hoofd. ‘Het leek wel de Ark van Noach.’

Diefstal op bestelling
Maar het kan nog schokkender, vertelt de milieuagent. Een paar jaar geleden werden twee mannen gearresteerd met vesten waarin ze tientallen eieren van de zeldzame Pantanal-vogel hyacint-ara verborgen hielden. ‘Zo’n vogel is in de Verenigde Staten algauw 10 duizend dollar waard’, zegt Ferreira. ‘In veel gevallen is handel in wilde dieren zelfs winstgevender dan drugssmokkel.’

Volgens hem gaat het bijna altijd om diefstal op bestelling vanuit de rijke geïndustrialiseerde landen. ‘De dieren worden zo snel mogelijk weggevoerd, over het water, de weg of door de lucht.’ Corumbá heeft twee vliegvelden – een op eigen territorium en een ander 20 kilometer verderop in de Boliviaanse grensplaats Puerto Suárez.

De coördinator van Corumbá’s milieupolitie zegt dat de stropers en smokkelaars ‘letterlijk en figuurlijk’ het leven uit het ecosysteem van de Pantanal zuigen. ‘Ruim tweehonderd diersoorten lopen hier door de roofpraktijken het gevaar uit te sterven.’

De gemeente Corumbá heeft een oppervlakte van 65 duizend vierkante kilometer, ruim eenderde van de totale omvang van de tropische Braziliaanse draslanden. ‘We hebben te weinig financiële middelen en mensen om dit gebied goed te kunnen controleren’, zegt Ferreira. En dat is niet zijn enige frustratie.

‘Onze wetgeving voor milieudelicten is veel te mild. De groothandelaar in wilde dieren wordt net zo licht gestraft als de kleine klant die een beschermde soort als huisdier houdt.’ Een duidelijke illustratie van de volgens Ferreira slappe wetgeving is dat 70 procent van de door hem en zijn mannen aangehouden dierensmokkelaars recidivist is.

Corumbá wordt A Cidade Branca (De Witte Stad) genoemd, maar niet meer zoals vroeger vanwege de kleur van het plaatselijke zand. ‘Hier wordt per jaar ruim 80 ton Boliviaanse cocaïne binnengesmokkeld’, verzucht douane-inspecteur Mario Nomoto. ‘Het is hier zo poreus als een pastavergiet.’ Vanuit zijn kantoor halverwege de Ramón Gómes-straat kijkt hij met een lege blik naar de voorbijkomende bussen uit Bolivia.

Arme sloebers
Waarom houden hij en zijn Braziliaanse collega’s die niet aan? ‘De controles gebeuren even verderop, op het busstation in het centrum’, bromt Nomoto. Daar tippen informanten de agenten over verdachte passagiers die onmiddellijk na aankomst een ticket terug kopen.

De douaniers vangen vooral zogeheten tragoncitos, arme Boliviaanse sloebers die door de smokkelbendes worden overgehaald cokebolletjes te slikken en met die levensgevaarlijke lading de grens over te sluipen.

Nomoto vertelt dat de douane op het busstation ook geregeld stuit op smokkel van exotische dieren. Onlangs werd een man aangehouden met reistassen vol junglevinken en terra-parkieten uit Peru. Bovendien werd vorige maand in samenwerking met de federale wegenpolitie dicht bij Corumbá een vrachtwagen onderschept die langstaartaapjes van het type Boca D’água vervoerde. ‘Een dergelijke vracht is goud waard op de zwarte markt’, zegt Nomoto.

Tweehonderd kilometer ten oosten van Corumbá ligt Miranda. Dit is het hart van de Pantanal. Jacaré-kaaimannen liggen hier als omgehakte boomstammen te zonnen in de berm. Het gemeentehuis is ondergebracht in een oud klooster, gebouwd in Portugees romantische stijl. Aan weerszijden van de façade staan totaí-palmbomen, waarin drietenige luiaards hangen. Door de tuin fladderen blauwgele en roodgroene papegaaien.

De burgemeester – of prefect, zoals ze hier zeggen – is een aimabele, kordate vrouw. Bethe Almeida vertelt dat Miranda, van oorsprong een nederzetting van de Terena-indianen, vroeger een armoedig stadje was waar de illegale dierenhandel welig tierde. ‘De mensen waren onwetend, en de overheid bood geen duurzaam alternatief. Op markten en in winkels hoefde je maar iets te fluisteren over wilde dieren en dan kwamen er verborgen kooien te voorschijn uit duistere hoeken.’

Ecotoerisme
Tegenwoordig is de zaak echter behoorlijk onder controle, zegt Almeida. Miranda is een welvarend stadje geworden. ‘We hebben de armoede succesvol bestreden door van traditionele landbouw en visserij over te schakelen op ecotoerisme.’ Ze acht het ‘absoluut noodzakelijk’ dat de rest van de Pan-tanal Miranda’s voorbeeld volgt. ‘Nog altijd is 90 procent van de draslanden privébezit. Dat moet veranderen’, vindt de burgemeester. ‘De overheid dient toegang te krijgen tot het hele gebied om goed te kunnen controleren.’

Volgens Renctas, Braziliës nationale netwerk tegen handel in wilde dieren, vormt dierensmokkel, met een jaaromzet van wereldwijd 20 miljard dollar, na de illegale handel in wapens en drugs de meest lucratieve criminele activiteit. ‘37 procent van de op de mondiale zwarte markt verhandelde exotische dieren komt uit de Amazone en de Pantanal’, zegt Renctas-woordvoerster Flavia Morad aan de telefoon vanuit Brasilia. ‘En van de ruim 35 miljoen dieren die ieder jaar illegaal worden gevangen, overleeft nog geen derde lang genoeg om te kunnen worden verkocht.’

De belangrijkste kopers zijn dierentuinen, privéverzamelaars en wetenschappelijke laboratoria in de Verenigde Staten, Europa en Azië. Een recent rapport van Renctas signaleert bijvoorbeeld dat een gram gif van de zeldzame koraalslang ruim 30 duizend dollar waard is in de farmaceutische industrie.

Tussen de 30 en 40 procent van de in totaal vierhonderd bendes die vanuit Brazilië dieren smokkelen, is ook actief in de internationale drugshandel. ‘Ze proppen de dieren in dezelfde drugsboten en -vliegtuigen’, zegt Flavia Morad. ‘Ze redeneren zo: we lopen toch al risico met cocaïnesmokkel, dus waarom zouden we niet onze winst proberen te vergroten door er dieren aan toe te voegen?’

De Braziliaanse federale politie wist in 2009 een smokkelnetwerk op te rollen dat een half miljoen wilde dieren per jaar verhandelde. Begin deze maand werd een andere internationale organisatie van vergelijkbare omvang ingerekend. De eerste operatie was genoemd naar Oxóssi, een Afro-Braziliaanse godheid die de dieren en de bossen beschermt. De tweede operatie droeg de naam van de schutspatroon van alle weerlozen: Sint Franciscus.

Rijkdom aan soorten
De Braziliaanse Pantanal is met een oppervlak van 150 duizend vierkante kilometer het grootste draslandgebied ter wereld. Het gebied omvat ’s werelds rijkste collectie waterplanten. Vermoed wordt dat de biodiversiteit van de Pantanal zelfs groter is dan die van het Amazoneregenwoud. De draslanden behoren tot het nationale erfgoed en zijn ook Unesco-beschermd gebied.

Volgens cijfers van het Wereldnatuurfonds telt de Pantanal 3.500 verschillende plantensoorten, ruim 650 vogelsoorten, 400 vissoorten, 100 soorten zoogdieren en 80 soorten reptielen. Veel dieren worden met uitsterven bedreigd, zoals de hyacint-ara, de anaconda, de vogelspin, de jaguar, de kaaiman, de manenwolf, de reuzenotter, het reuzengordeldier, en de laaglandtapir.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden