Repliek in wetenschappelijke heruitgave Mein Kampf

Je zou zeggen dat Mein Kampf, de 'geloofsbelijdenis' van Adolf Hitler, door de geschiedenis voldoende is weersproken. Toch werd afgelopen vrijdag in München, in aanwezigheid van 160 journalisten uit alle delen van de wereld, een wetenschappelijke editie gepresenteerd van het meest verkochte Duitstalige boek ooit.

Voor de eerste keer sinds 1945 wordt in Duitsland 'Mein Kampf' opnieuw uitgegeven.Beeld afp

De beweringen van de auteur worden geflankeerd door zo'n 3.700 kanttekeningen van medewerkers van het Münchense Instituut voor Hedendaagse Geschiedenis (IfZ), die op hun beurt ruim 100 deskundigen (van taalkundigen en biologen tot japanologen) hebben geraadpleegd. Het product van hun inspanningen, te verkrijgen voor een luttele 59 euro, beslaat bijna 2.000 pagina's en weegt ruim 5 kilo.

Dit alles om Adolf Hitler ruim 70 jaar na zijn dood en 90 jaar na het verschijnen van Mein Kampf alsnog van repliek te dienen. Over de wenselijkheid van die exercitie is in Duitsland lang en gewetensvol gedebatteerd. Bewijs je een niet-wetenschappelijk boek niet te veel eer door er een wetenschappelijke editie van te maken, vroeg menig scepticus zich af. Zijn alle op- en aanmerkingen bij het gedachtengoed van Hitler onderhand niet gemaakt? En - niet in de laatste plaats - draagt een heruitgave van Mein Kampf, in welke vorm dan ook, niet bij aan de herrijzenis van het nationaal-socialisme? Met dat argument heeft de Britse germanist Jeremy Adler donderdag nog gepoogd de uitgave te verijdelen.

Vervallen auteursrechten in Beieren

De Duitse deelstaat Beieren, waar de op 1 januari vervallen auteursrechten van Mein Kampf berustten, was gevoelig voor dit bezwaar. Aanvankelijk was Beieren nauw betrokken bij de voorbereiding van de wetenschappelijke editie. Sterker: het stelde er 500 duizend euro voor beschikbaar. Het boek had met het staatswapen van Beieren op de omslag zullen verschijnen. Maar tijdens een bezoek aan Israël in 2012 kwam deelstaatpremier Horst Seehofer tot het inzicht 'dat zoiets in het buitenland niet zou worden begrepen'. Uit 'respect voor de slachtoffers van de Holocaust' trok Beieren zich terug uit het project en verzette het zich tegen de voortzetting ervan.

Het heeft dus niet mogen baten. Mein Kampf - Eine kritische Edition is er volgens plan gekomen en de bijval is bijna unaniem. 'Dit had veel eerder moeten gebeuren', is de teneur van de meeste reacties. De eerste druk van vierduizend exemplaren vond in een mum van tijd zijn weg naar de afnemers, zonder dat er ook maar een boekhandel aan te pas kwam. De tweede druk, 15 duizend exemplaren, zal het vermoedelijk niet anders vergaan. Zo kan zich volgens der Spiegel - zelf een warm voorstander van de heruitgave - de paradoxale situatie voordoen dat de rechts-extremistische partij NPD binnenkort wordt verboden, terwijl haar geloofsartikelen voor het eerst sinds 1945 weer openlijk worden verspreid.

Wie daarvan kennis wil nemen, moet wel over veel doorzettingsvermogen beschikken. Hitler was geen begenadigd stilist, zoals hijzelf als 'man van de daad' overigens erkende. Zelfs Joseph Goebbels veroorloofde zich kritiek op Mein Kampf. 'Er spreekt eerlijkheid en dapperheid uit', schreef hij in zijn dagboek. 'Maar de stijl is soms onverteerbaar.' De auteur bediende zich van superlatieven en herhalingen, en hij gebruikte begrippen met een negatieve connotatie (zoals meedogenloos, onbarmhartig, bruut) in een positieve context.

In de heruitgave van Mein Kamp worden de beweringen van Adolf Hitler geflankeerd door zo'n 3.700 kanttekeningen van medewerkers van het Münchense Instituut voor Hedendaagse Geschiedenis (IfZ).Beeld afp

Wetenschappelijk gefileerd

In de wetenschappelijke uitgave worden de originele teksten van Hitler letterlijk omsingeld door aanvullingen en opmerkingen. Dan gaat het om passages die in de verschillende drukken van elkaar afwijken. Zo is in 1925 nog sprake van een gekozen partijleider, die overigens wel de absolute macht heeft. 'Germaanse democratie', noemde Hitler dat. In latere drukken is van democratie of van gekozen leiders geen sprake meer.

Bovenal heeft het IfZ Mein Kampf wetenschappelijk ontleed en gefileerd. Waar mogelijk heeft het Hitlers bronnen getraceerd, wat niet eenvoudig was omdat hij geen voetnoten en literatuurverwijzingen heeft aangebracht. Hitler blijkt schatplichtig aan vele rassentheoretici, maar heeft nogal selectief uit hun werk geciteerd. In het algemeen had hij weinig eerbied voor feiten. Zo suggereerde hij ten onrechte dat de schuldvraag over het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog na 1918 in Duitsland geen thema was en maakte hij de Joodse invloed op het maatschappelijk leven groter dan hij in werkelijkheid was. Zijn eigen biografie was in hoge mate fictief. Zo ging hij er prat op het zevende lid te zijn geweest van de Deutsche Arbeiterpartei, de voorganger van de NSDAP, terwijl zijn lidmaatschapskaart nummer 555 droeg. Het is twijfelachtig of hij ooit bouwvakker is geweest, zoals hij beweerde. En op de door hem gesuggereerde armoede in zijn Weense jaren is veel af te dingen. Mein Kampf maakte van Hitler een vermogend man: bij zijn dood waren er ruim 12 miljoen exemplaren van verkocht - overwegend als gevolg van gedwongen winkelnering.

Buiten Duitsland wordt het boek nog steeds gedrukt en verspreid. Bij Amazon zijn oude en nieuwe edities verkrijgbaar. Een bewerkte uitgave uit 1991 staat in de rubriek politieke wetenschappen op de eerste plaats. In de Arabische wereld, in India, Bangladesh en Turkije is het boek al jaren een hit. In Nederland is verspreiding Mein Kampf - ook in de bewerking van het IfZ - nog steeds verboden.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden