Replica's zien op u neer

De staat waarin de graven van de farao's verkeren in de Vallei der Koningen holt achteruit. Mogelijk kan 'nep-erfgoed' de stromen bezoekers opvangen. Dat geeft de originelen rust. Maar pikken de toeristen dat?

In de tombe van farao Toetankhamon lijkt alles te kloppen. Daar zijn de kenmerkende gele achtergrond en de zwarte lijnen. Helemaal links in een hoek is op een muur het groen zichtbaar van het gezicht van de dode farao; de huid van de levenden is bruin. Hier en daar vertonen de wanden bruin-zwarte schimmelplekken en bobbels, schilfers en scheuren. Er is maar één probleem: de tombe staat honderden kilometers van de Vallei der Koningen.


Voor de toeschouwer is de nieuwe replica van de tombe van Toetankhamon niet te onderscheiden van het echte werk, belooft Adam Lowe, directeur van het Spaanse conserveringscollectief Factum Arte dat de kopie maakte. Voorlopig staat de replica opgeslagen in de American University in Caïro, maar Lowe hoopt dat zij snel naar Luxor kan, waar zich het origineel bevindt in de Vallei der Koningen. Dan kan zij de echte tombe wat ontlasten, want die heeft zwaar te lijden onder de bezoekers. Dagelijks staan toeristen schouder aan schouder de muurschilderingen te bewonderen, en de gouden doodskist en uitgepakte mummie van de man die van 1336 tot 1327 voor Christus farao was van Egypte. Met hun warme lijven, zweet en adem vol waterdamp creëren de toeristen een voor de afbeeldingen ongezonde atmosfeer.


Sinds archeoloog Howard Carter het graf negentig jaar geleden ontdekte, zijn de wandschilderingen flink achteruitgegaan. De gele laag is op veel plaatsen gebarsten, hier en daar wijkt de verf van de onderlaag en op sommige plaatsen is de schildering helemaal verdwenen. Vooral schommelingen in temperatuur en luchtvochtigheid zijn een probleem. Doordat bezoekers een voorkeur hebben voor de ochtend, zijn die schommelingen groot.


Daarom heeft Faktum Arte met onder meer een 3D-laserscanner het graf gedetailleerd in kaart gebracht. Met die informatie was het mogelijk de vorm van de muren automatisch uit te laten frezen, op ware grootte. Daarop bracht men vervolgens een elastische laag aan, met een afdruk van de muurschilderingen. Resultaat: een gedetailleerde replica van de tombe zoals die er nu aan toe is.


Met de voormalige minister van Oudheden Zahi Hawass was afgesproken dat de tombe naar Luxor zou gaan, om het origineel rust te gunnen. Hawass droomt zelfs van een hele Vallei der Replica's, zodat alle echte tombes dicht kunnen. Want als het zo doorgaat, is er over een eeuw niets van over, stelt hij desgevraagd: 'Mensen kun je vernietigen en dan komen er altijd nieuwe mensen terug. Maar als je monumenten kapotmaakt, vernietig je een hele cultuur, en die komt niet meer terug.'


Maar Hawass - kijkers van Discovery en National Geographic kennen hem als de egyptoloog met de Indiana Jones-hoed - verloor na de revolutie van 2011 zijn officiele positie, vanwege zijn banden met de verdreven president Mubarak. Te midden van alle politieke onduidelijkheid zegt Lowe maar te hopen dat de verhuizing vóór de verkiezingen, in april, beklonken is: 'Want daarna krijgen we waarschijnlijk weer een periode van onzekerheid.' De verkiezingen staan zelf ook alweer op losse schroeven. Een Egyptische bestuursrechter heeft woensdag uitstel gelast.


Aangenomen dat het lukt de tombe naar de Vallei der Koningen te krijgen, is het wel de vraag of toeristen zich daarmee tevreden laten stellen. Het is nu eenmaal onmogelijk het ongrijpbare 'aura' van een origineel na te maken, datgene wat het echte werk onderscheidt van namaak en waaraan vooral westerse cultuurliefhebbers zo sterk hechten. De kopie van de tombe mag knap in elkaar zitten, het blijft de plek waar de mummie van Toetankhamon niet drie millennia tussen zijn gouden schatten heeft gelegen. Howard Carter heeft ook niet daar met bloed, zweet en tranen gezocht. En de afbeeldingen zijn producten uit een printer, geen handwerk, laat staan van oude Egyptenaren.


Reële kans dus dat de toeristen wegblijven als ze de oude tombes niet meer in mogen, beseft ook Mansour Boraik, hoofd van de Oudheidkundige Dienst in Luxor. Boraik denkt dat de originelen met een paar technische ingrepen best kunnen openblijven. 'Er is nu verlichting aangelegd in de hele vallei, zodat toeristen ook 's avonds kunnen komen', legt hij uit. Het idee is de bezoekersaantallen te spreiden over de dag, zodat temperatuur en luchtvochtigheid in de tombes minder scherp pieken. Nieuwe ontluchtingsinstallaties moeten de schommelingen verder dempen.


Maar de installaties laten op zich wachten. Ook de avondopenstelling is nog niet van de grond gekomen. De praktijk in de vallei is chaotisch: voor een paar Egyptische ponden knijpen de bewakers een oogje toe als bezoekers fotograferen, terwijl dat vanwege het schadelijke effect van flitsen streng verboden is. Te vaak kunnen toeristen het niet laten even met hun handen aan de schilderingen te zitten.


Daarom wil Lowe een experiment van een jaar, waarin toeristen de kans krijgen zowel het origineel als de replica te bezoeken. 'We hopen duidelijk te maken dat je met een replica meer kunt dan met het origineel', zegt hij. 'Je kunt bijvoorbeeld zichtbaar maken wat er de afgelopen negentig jaar allemaal is veranderd.' Zo zijn er in de tombe muren weggebroken om schatten uit de grafkamer te kunnen halen. Voor educatieve doeleinden is een goede kopie volgens Lowe beter geschikt dan een kwetsbaar origineel.


Intussen werkt Factum Arte al aan nieuwe projecten bij Luxor. 'We hebben toestemming gekregen om de tombes van Seti I en Nefertari in kaart te brengen.' Deze twee graven, uit grofweg 1300 voor Christus, zijn veel rijker versierd dan die van Toetankhamon, die onverwacht jong stierf en haastig moest worden begraven. De tombe van Seti I is wegens instortingsgevaar gesloten voor het publiek. In Nefertari's tombe, in de nabijgelegen Vallei der Koninginnen, worden nog slechts mondjesmaat bezoekers toegelaten.


'Ons plan is om lokale werknemers op te leiden, zodat ze het scanwerk zelf kunnen doen', legt Lowe uit. 'De informatie van de scans is op zichzelf waardevol voor onderzoekers die meer willen weten over de conditie van de tombes en de effecten van eerdere restauraties. Dat maakt gericht herstelwerk mogelijk.'


Misschien komen er ook van deze twee tombes 3D-kopieën. Dat zou Hawass' droom van een Vallei der Replica's een flinke stap dichterbij brengen. Als blijkt dat toeristen de lange bus- of vliegreis naar Luxor blijven maken als de hoofdattractie een kopie is, opent dat perspectieven voor meer hoogstaand neperfgoed over de hele wereld. Waarom zouden musea kwetsbare kunstschatten nog blootstellen aan de risico's van een tentoonstelling als kopieën sprekend lijken en het publiek daar tevreden mee is?


OPMERKELIJKE KLONEN

De schat van Toetankhamon

Waar? Te bezichtigen in het Egyptisch Museum, aan het inmiddels wereldberoemde Tahrirplein in Caïro.


Waar nog meer? Wie het op het Tahrirplein te onrustig vindt, kan tot 5 mei naar de grotendeels handgemaakte replica's in Amsterdam Expo.


Voordeel? De tentoonstelling met in Egypte gemaakte kopieën van beschilderde epoxyhars is mobiel. Ze toert over de hele wereld.


De prehistorische grotten van Lascaux

Waar? In de Dordogne, nabij de stad Montignac.


Waar nog meer? Sinds de jaren tachtig gaan toeristen naar Lascaux II, een van beton gemaakte replica op een steenworp afstand. De originele rotsschilderingen leden ernstig onder lichaamsdampen.


Voordeel? Lascaux II is met zijn prettig vlakke betonvloer veel beter toegankelijk.


De grotten van Altamira

Waar? Aan de Noord-Spaanse kust, even ten westen van Santander.


Waar nog meer? Iets verderop werd in 2001 een replicagrot geopend. Ook in Altamira bleken de uitwasemingen van bewonderaars de prehistorische schilderingen te schaden.


Voordeel? In de replicagrot zijn enkele kunstwerken te zien die in de echte grot niet toegankelijk zijn voor het publiek.


De schilderijen van Van Gogh

Waar? Verspreid over diverse musea en collecties.


Waar nog meer? In de Beurs van Berlage in Amsterdam is tot en met 19 mei een replicacollectie te zien. De replica's zijn op ware grootte gemaakt in de kleuren zoals Van Gogh ze zal hebben bedoeld - de echte werken zijn in de loop der tijd verkleurd.


Voordeel? Onderdeel van de tentoonstelling is een serie 3D-reconstructies van bekende werken.


Het Parthenon

Waar? Op de Akropolis in Athene.


Waar nog meer? In Nashville, Tennessee staat sinds 1897 een op ware grootte gebouwde replica, met in het voorportaal een reusachtig beeld van de godin Athene. Het bouwsel is inmiddels in gebruik als museum.


Voordeel? Het gebouw geeft een indruk van hoe het Parthenon er ooit bij moet hebben gestaan.


De prehistorische grot van Chauvet

Waar? Vlak bij de natuurlijke brug Pont d'Arc over de Ardêche.


Waar nog meer? 7 kilometer verderop opent eind 2014 de grootste replicagrot tot dusver. Die moet de fameuze grot perfect nabootsen.


Voordeel? De replicagrot gaat deel uitmaken van een groot complex, van 29 hectare, met onder meer een museum en een congrescentrum.


VLOEDGOLVEN EN ROVERS

Warmte en dampen van toeristenlijven bedreigen de tombes in de Vallei der Koningen, maar er zijn meer gevaren. Met stip op één: overstromingen. In de woestijn bij Luxor kan het heftig regenen. Vloedgolven komen soms in de tombes terecht. Een ander punt van zorg zijn de natuurlijke barsten en scheuren in de kalkstenen rotswanden, waardoor graven in het ergste geval kunnen instorten. En er zijn rovers op pad. In de tombe van Thoetmosis IV probeerden dieven een portret uit de wand te hakken.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden