Reorganiseren is vooruitzien

De grote schoonmaak bij WPG Uitgevers staat niet op zichzelf: het gaat beroerd met de boeken-branche. Kwestie van crisis, digitalisering en veranderend leesgedrag: 'Het boek heeft zijn unieke positie als informatie- en plezier-verschaffer verloren.' Wat ging er mis en hoe moet het verder?

'Moedig voorwaarts', schreef directeur Koen Clement boven het laatste jaarverslag van WPG Uitgevers. 'Ook in 2012 gingen auteurs en journalisten, creatieve duizendpoten, commerciële talenten en 640 collega's van WPG voluit voor het realiseren van onze missie: het op een rendabele manier creëren van schoonheid en inzicht'.


Moed kan Clement wel gebruiken; komende week maakt de Vlaming, sinds 2008 de baas bij de boeken- en bladenuitgever, bekend hoe hij zijn bedrijf weer gezond denkt te maken. Na Sanoma eind vorige maand - 500 volledige banen weg, 32 tijdschriften in de verkoop - volgt een nieuwe grote schoonmaak, ditmaal bij de Weekbladpers Groep (WPG). WPG is eigenaar van klinkende titels als Vrij Nederland, Opzij, Happinez en Voetbal International. Het is ook een van de grootste literaire uitgevers van het land: roemruchte huizen als De Bezige Bij, Balans, Arbeiderspers/Bruna, Querido, Athenaeum-Polak & Van Gennep en Nijgh & Van Ditmar maken deel uit van het grote WPG-concern. Net als VI Boeken, de goed scorende boekenpoot van Voetbal International. En dan is het rijtje nog steeds niet compleet.


Maar WPG is in financiële problemen geraakt. Een slopende combinatie van aanhoudende recessie, teruglopende advertentie-inkomsten, dalende tijdschriftoplagen en boekverkopen plus het veranderende leesgedrag van de consument maakt dat de uitgever fors moet reorganiseren.


Hoewel de aandacht voor WPG de afgelopen weken vooral uitging naar de tijdschriften, laten de cijfers zien dat de problemen evenzeer bij de boeken zitten, die 55 procent van de omzet uitmaken. Die omzet daalde in 2012 met 5 procent, ondanks Gijp en Geen Genade, de bestsellers van WPG-onderdeel Voetbal International. Ook Genadeloos (Karen Slaughter), Bonita Avenue (Peter Buwalda) en Tonio (A.F.Th. van der Heijden) en zelfs De Tirannieke Tor van Suske en Wiske voorkwamen een nog grotere daling.


Bij de tijdschriften (28 procent van WPG) zakte de omzet 4 procent. De overige 17 procent bij WPG komt van onderwijsuitgever Zwijsen. WPG haalde vorig jaar met 721 medewerkers (647 fte's) een omzet van 176 miljoen euro, 7,3 procent minder dan een jaar eerder. Het bedrijfsresultaat kelderde met meer dan de helft, van 10,6 naar 4,2 miljoen euro.


Een paar weken geleden kregen alle WPG-auteurs een brief waarin stond dat door de slechte economische situatie een reorganisatie onvermijdelijk is. 'WPG Uitgevers zal, zowel op het hoofdkantoor als bij de tijdschrift- en boekenuitgeverijen, het kosten- niveau moeten verlagen om de economische crisis en de gevolgen daarvan het hoofd te kunnen bieden.' Het voortbestaan van de uitgeverijen die deel uitmaken van het concern, is volgens de brief niet in gevaar. 'Wel zullen de verschillende onderdelen van WPG, in Nederland en België, nauwer met elkaar gaan samenwerken dan voorheen.' Donderdag werd alvast bekend dat 15 procent van het personeelsbestand wordt geschrapt.


Sinds het laatste kwartaal van vorig jaar voldoet WPG niet meer aan de afspraken met de Rabobank. Die betreffen onder meer de verhouding tussen de schuld (te hoog) en het resultaat (te laag). De schuld komt deels van de overname van een deel van de boekentak van het toenmalige PCM, in 2010. Door het schenden van de ratio's is de uitgever onder curatele gesteld. De kredietfaciliteit is verlaagd naar 5 miljoen euro en sinds juni is een zogeheten 'waiver' verstrekt: de Rabobank gedoogt dat WPG de afspraken schendt. Maar de bank denkt - samen met adviseurs van KPMG - wel nadrukkelijk mee over de reorganisatie en heroriëntatie die komende week bekend worden gemaakt. In het Boekblad waarschuwde scheidend directeur Joop Boezeman van de Arbeiderspers/Bruna alvast voor een 'vrij harde shake-out' die volgens hem op komst is tussen uitgevers. 'Iedereen moet aan hardere economische eisen voldoen.'


De problemen bij WPG staan niet op zichzelf. 'Het gaat ongelooflijk beroerd met de boekenbranche', zegt directeur Koen van Gulik van Wereldbibliotheek, een eerbiedwaardig uitgevershuis dat in 1905 werd opgericht onder de naam Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur en thans is gevestigd aan de Nieuwezijds Voorburgwal te Amsterdam. Een paar jaar geleden zat Van Gulik daar met zes medewerkers, nu werken ze er met zijn tweeënhalf - plus een stagiaire. 'Bij dalende omzetten moet je besparen. Je kijkt eerst naar de vaste lasten: huur, personeel. Pas daarna houd je het uitgeefprogramma tegen het licht.'


Volgens Van Gulik is sinds 2009 bij de meeste uitgeverijen de omzet elk jaar met ongeveer 5 procent gedaald. Kwestie van crisis, zeker, maar dat is het niet alleen: vroeger hadden schrale perioden van laagconjunctuur nauwelijks effect op de boekenverkoop. Ontlezing is het ook niet: alleen zijn de te lezen objecten niet meer per se boeken. En dat is de echte oorzaak, volgens Van Gulik: het boek heeft zijn unieke positie als informatie- en plezierverschaffer verloren. 'Die positie is onder meer door het Nederlandse onderwijs ondergraven. Toen ik op de middelbare school zat, moest ik een flinke hoeveelheid boeken lezen voor mijn lijst. Nu hoeven scholieren dat nauwelijks meer.'


De problemen zitten niet specifiek bij WPG, maar zijn brancheomvattend, meent ook Hans Janssen van Unieboek/Het Spectrum, onderdeel van Uitgeverij Lannoo Groep. 'Dit jaar is heftiger dan ooit. Deze maand ben ik 25 jaar actief in dit vak en zo erg als het nu is, heb ik nog nooit meegemaakt. Ik zie nauwelijks winnaars op dit moment; ik zie alleen verliezers.'


Het is duidelijk dat de boekenmarkt de komende jaren onder druk blijft staan, zegt directeur Hans Willem Cortenraad van CB in Culemborg; beter bekend als het Centraal Boekhuis, zoals het bedrijf tot een jaar geleden heette. Nog elke dag gaan van daaruit 130 vrachtauto's gevuld met boeken het land in, maar de 75 duizend vierkante meter opslagruimte worden in toenemende mate gevuld door mode en health care, de twee andere marktsegmenten waar CB zich sinds 2010 op richt. Over vijf jaar moeten mode en health care wat Cortenraad betreft 25 tot 30 procent van het omzetvolume uitmaken.


Boeken blijven het centrale product; de CB-directeur gelooft heilig in het voortbestaan van het fysieke boek. 'De vraag of we wel boeken moeten blijven distribueren, zal nooit aan de orde komen.' Maar zoals vroeger wordt het niet meer. 'Uitgevers en boekverkopers beleefden een topjaar in 2008; vanaf 2009 is er een kentering gekomen. Daarvan is de crisis maar een van de oorzaken.' Belangrijker is dat in de strijd om de vrije tijd het boek het onderspit delft. Cortenraad: 'Mensen lezen meer dan ooit, maar wat we lezen zijn mails, social media en internetpagina's waarin we geïnteresseerd zijn. Alle tijd die daarin wordt gestopt, wordt niet benut voor het lezen van een roman.'


Van het aantal boeken dat wel wordt gelezen, is een groeiend deel digitaal. Op dit moment maakt het e-book 4,7 procent van het totale aantal verkochte boeken uit, maar Cortenraad verwacht dat de verhouding e-book/papier over een jaar of vijf 25/75 zal zijn. 'Daar moet de branche dringend op anticiperen. Het huidige verdienmodel is nog helemaal ingericht op het fysieke, papieren boek. Over het algemeen wordt de oplage door een uitgeverij te optimistisch ingezet, waardoor er feitelijk te veel boeken worden geproduceerd. Uitgevers zitten gevangen in de gedachte dat een boek moet verschijnen in een oplage van bijvoorbeeld twee- tot drieduizend gedrukte exemplaren waarvan de helft 'in de markt wordt geduwd', zoals dat heet, en de rest bij CB in opslag genomen.'


Die gedachte is uit de tijd en leidt vooral tot grote en dure voorraden: van de 42 miljoen boeken die in de CB-magazijnen liggen opgeslagen, heeft 40 procent een omloopsnelheid van tussen de 0 en 1. 'Hun enige functie is beschikbaarheid', zegt Cortenraad. 'Maar we hebben hier een prachtige printing on demand-lijn staan, waarmee binnen 24 uur elk gewenst boek kan worden geprint. Ik vind, vanuit bedrijfseconomisch perspectief, dat uitgevers daar nog te weinig gebruik van maken.'


Twee jaar geleden bracht Koen van Gulik van Wereldbibliotheek de Nederlandse vertaling uit van The Business of Books van André Schiffrin, voormalig uitgever van de belangrijke Amerikaanse literaire uitgeverij Pantheon Books, onderdeel van Random House. Hij beschrijft daarin hoe de boekenbranche vanaf de jaren tachtig in de greep kwam van de grote mediaconcerns, gericht op winstmaximalisatie, waar de waarde van een boek niet zozeer werd bepaald door zijn belangwekkende inhoud als wel door zijn commerciële potentie. In een uitgebreid nawoord trekt Laurens van Krevelen, voormalig directeur van uitgeverij Meulenhoff, een parallel met de Nederlandse markt; ook hier, schrijft Van Krevelen, ging men 'de gesegmenteerde markt langzaam omvormen tot een meer homogene massamarkt, waar verkoopcijfers en bestsellers maatgevend werden.'


Tot 2000 vormde uitgeverij Meulenhoff & Co de M in het inmiddels ontmantelde PCM Uitgevers, nu is ze onderdeel van de Uitgeverij Lannoo Groep, een van de drie zogeheten concernuitgevers die Nederland rijk is. De andere twee zijn WPG Uitgevers en VBK (voluit: Veen, Bosch & Keuning Uitgeversgroep BV) waarvan Atlas Contact, Ambo/Anthos, Luitingh-Sijthoff en Ten Have deel uitmaken - ook dit rijtje is bij lange na niet compleet. Samen vertegenwoordigen de drie concernuitgevers ongeveer 55 procent van de boekenmarkt; in totaal zijn er in Nederland meer dan duizend uitgevers. Daar zitten ook de kleintjes bij die hooguit twee titels per jaar uitbrengen.


De grote vraag is waarom de problemen waar alle uitgevers mee kampen, WPG extra hard lijken te treffen. Het grootste verschil is uiteraard de tijdschriftentak die WPG wel heeft en de meeste andere uitgevers niet. Volgens Hans Janssen van Unieboek/Het Spectrum speelt ook mee dat de grote concerns, waartoe ook zijn eigen uitgeverij behoort, 'zeer trage tankers' zijn, en gelaagd bovendien. 'Daardoor zijn ze minder flexibel en gaan veranderingen langzaam.'


Hans Willem Cortenraad van CB betwijfelt of WPG het inderdaad zwaarder heeft dan andere uitgeverijen. 'Ik kan dat lastig beoordelen. Feit is dat er een reorganisatie aankomt, en dat is niet voor niets. Het is ook maar hoe je tegen het woord reorganisatie aankijkt. Het woord klinkt altijd beladen, maar je kunt ook zeggen dat Koen Clement gewoon bezig is zijn organisatie gezond en toekomstvast te maken, en dat siert hem. CB reorganiseert in feite ook.'


Bewegingen herhalen zich in de historie, zegt Cortenraad, en dat is niet erg. 'We hebben een aantal jaren achter de rug waarin er behoorlijk geconvergeerd werd en ondernemingen steeds groter werden. Het zou me niet verbazen als er nu een periode van divergeren komt, waarin er weer kleinere concerns ontstaan. Dat kan heel goed uitpakken. Kijk naar wat Mai Spijkers met Prometheus voor elkaar heeft gebokst: een prachtige uitgeverij, alive and kicking. Wat je nu in de uitgeverswereld ziet, is het zoeken naar een nieuwe balans. Dat is niet per se vreselijk dramatisch; natuurlijk wel voor de individuen die mogelijk hun baan verliezen, maar niet voor de branche als zodanig. Uiteindelijk zal een nieuw evenwicht ontstaan.'


Mooie woorden, vindt Koen Clement van WPG Uitgevers. Komende dinsdag zal hij zijn personeel op de hoogte brengen over de gevolgen van de reorganisatie. 'Ik zou u er dolgraag van alles over vertellen, maar dat kan ik pas na dinsdag doen; dat hebben we nu eenmaal zo afgesproken. Succes met uw verhaal en maak het niet al te somber.'


DIT ZIJN DE NAMEN

Schrijvers wier werk bij WPG Uitgevers verschijnt: Tommy Wieringa, Remco Campert, Harry Mulisch, Willem Frederik Hermans, Jan Siebelink, Donna Tartt, John Irving, Philip Roth, A.F.Th. Van der Heijden (De Bezige Bij); Anna Enquist, Maarten 't Hart, Tessa de Loo, Joost Zwagerman, Arthur Japin, Irvine Welsh, Paulo Coelho en Michel Houellebecq, Paul Auster, Cormac McCarthy, Orhan Pamuk, Fernando Pessoa, Thomas Mann (Arbeiderspers); Arnon Grunberg, Robert Vuijsje, Wanda Bommer, Roddy Doyle en Sarah Waters (Nijgh & Van Ditmar); John Grisham, David Baldacci, Elizabeth George en Suzanne Vermeer (A.W. Bruna); Wim Kayzer, Corine Koole, Ad van Liempt (Balans); Hella Haasse, Thomas Rosenboom, Gustaaf Peek, Leonard Nolens, Annejet van der Zijl, Bernlef (Querido).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.