Profiel

Rentree Koenders is zeker geen garantie voor rust

Bert Koenders volgt komende vrijdag Frans Timmermans op als minister van Buitenlandse Zaken. Eindelijk wordt hij daar echt de baas. De PvdA krijgt er een scherpslijper bij, de VVD zal hem nauwlettend in de gaten houden.

Bert Koenders geeft een persconferentie in Ouagadougou na een ontmoeting met de president van Burkina Faso. Beeld anp
Bert Koenders geeft een persconferentie in Ouagadougou na een ontmoeting met de president van Burkina Faso.Beeld anp

Aan de belangrijkste voorwaarde voor Bert Koenders (56) om enthousiast terug te keren op het ministerie van Buitenlandse Zaken is vanaf vrijdag voldaan: Frans Timmermans gaat er weg. Dat geeft lucht. Het is een publiek geheim dat de buitenlandhaantjes van de PvdA jarenlang moeite hadden om naast elkaar te functioneren. De kamer was al snel te klein voor beide ego's.

Timmermans was er openhartig over in het Limburgse Zuid Magazine. 'Jarenlang had ik een heel moeilijke verstandhouding met Bert. Ik wist niet of ik iets kon zeggen omdat Bert dan misschien boos werd, of dat ik iets gezegd had en dat anderen het gingen uitspelen. Het heeft ons jaren gekost daar een zakelijke verstandhouding in te vinden; toen die er eenmaal was, ging het met ons alle twee beter.'

Koenders als minister voor Ontwikkelingssamenwerking in 2008 op bezoek in Kenia. Beeld anp
Koenders als minister voor Ontwikkelingssamenwerking in 2008 op bezoek in Kenia.Beeld anp

De echte baas

Koenders zal het niet betreuren dat hij dit keer zelf de echte baas wordt op Buitenlandse Zaken. Eindelijk is hij dan minister mét portefeuille. In het vechtkabinet Balkenende IV (2007-2010) waarvan hij deel uitmaakte als minister van Ontwikkelingssamenwerking, moest hij Timmermans als staatssecretaris van Europese Zaken naast zich op de gang dulden. Maar belangrijker nog: hij keek ook uit op de werkkamer van CDA'er Maxime Verhagen, de minister van Buitenlandse Zaken, met wie het ook al niet automatisch boterde. Ambtenaren herinneren zich hoe er soms letterlijk met de deuren werd geslagen.

Met zijn terugkeer in Den Haag gaat een vurige wens in vervulling. Meteen bij zijn vertrek uit de Nederlandse politiek in 2010, op de nog rokende puinhopen van het gevallen Balkenende IV, kondigde hij zijn terugkeer alweer aan. Desnoods als Tweede Kamerlid, zo verknocht is hij aan de Nederlandse politiek. Maar een hernieuwd ministerschap was toen al zijn vurigste wens.

Hij bereikt nu zijn voorlopige hoogtepunt op zijn lange mars door de PvdA-instituties. Koenders, telg uit een streng gereformeerd milieu in Arnhem, werd persoonlijk medewerker van buitenland-specialist Harry van den Bergh in de periode dat er actie werd gevoerd tegen zaken als de plaatsing van kruisraketten en het apartheidsregime in Zuid-Afrika. In de jaren daarna zag hij de PvdA veranderen van verstokte oppositiepartij tot een echte regeringspartij onder Wim Kok.

Juni 2014: Koenders in Algerije na een ontmoeting van de ministers van Buitenlandse Zaken van de Sahel. Beeld anp
Juni 2014: Koenders in Algerije na een ontmoeting van de ministers van Buitenlandse Zaken van de Sahel.Beeld anp

CV Bert Koenders

Albert Gerard Koenders
28 mei 1958 Geboren in Arnhem
Opleiding: Politieke en sociale wetenschappen aan de VU, afgerond aan de UvA. Master of Arts aan de Johns Hopkins University of Advanced International Studies te Bologna en Washington.
Vanaf 1983 medewerker PvdA-fractie.
1993-1994 Politiek adviseur van de VN in Mozambique, Zuid-Afrika en Mexico.
1995-1997 Ambtenaar bij de Europese Commissie
1997-2007 Tweede-Kamerlid
2007-2010 Minister voor Ontwikkelingssamenwerking
2011-2013 Speciaal vertegenwoordiger voor de VN in Ivoorkust
2013-2014 Ondersecretaris-generaal van de VN en hoofd van de stabilisatiemissie MINUSMA in Mali
2014 Minister van Buitenlandse Zaken

Groot verdriet

Vanaf eind jaren negentig ontpopte Koenders zich als Kamerlid tot prominent buitenlandwoordvoerder, toonaangevend in de debatten over de militaire missies naar Irak en Afghanistan. Weer wat later bepleitte hij, tot groot verdriet van het CDA, herhaaldelijk een parlementair onderzoek naar de gang van zaken rond de Nederlandse politieke steun aan de invasie in Irak. Ook daarom was niet iedereen in het CDA blij toen Koenders door PvdA-leider Wouter Bos werd genomineerd voor een post in Balkenende IV. Was hij niet wat al te eigengereid?

Die vrees bleek niet ongegrond. Koenders toonde zich ook als minister een onverschrokken scherpslijper, bereid tot een robbertje straatvechten als zijn politieke belangen op het spel staan. Veel meer nog dan Frans Timmermans waakt hij over zijn sociaal-democratische profiel. Het leidde op Buitenlandse Zaken soms tot tweeledige boodschappen, vooral zodra over het Israël ging. Koenders ging in 2009 wel naar de door oorlog getroffen Gazastrook om met de Palestijnen te praten, Verhagen nadrukkelijk niet. Ook de onenigheid over een oordeel over het optreden van Israël bleef niet binnenskamers.

Een jaar later, in 2010, trok Koenders zij aan zij met Wouter Bos op tegen Verhagen en premier Balkenende in het snel escalerende conflict over de verlenging van de Nederlandse missie in Afghanistan. De boel liep zo uit de hand dat het kabinet al snel niet meer te redden bleek. Koenders hoopte daarna nog op een herkansing, maar zag de PvdA met Job Cohen in de verkiezingsstrijd verslagen worden door de herboren VVD van Mark Rutte. 'Idiotie', zei Koenders op de verkiezingsavond over die VVD-triomf. 'De economische crisis kwam van rechts. Dan moet links minimaal gelijk of groter zijn.'

Linkse hovaardigheid, zeggen ze dan in de VVD. Het is gedrag waar de liberalen nu met enige zorg aan terug zullen denken. Koenders' rentree komt bovendien op een pikant moment, net nu partijleider Samsom in eigen kring onder druk staat om het linkse profiel op te poetsen. Kiest hij ook daarom voor Koenders? Geen twijfel mogelijk immers dat de nieuwe minister die wens deelt. In 2011, net benoemd tot VN-gezant in Ivoorkust, legde hij in een interview de grondbeginselen van de oppositie uit aan de toen al veelgeplaagde Job Cohen. Het moest assertiever: 'We mogen best meer cojones tonen, zoals de Spanjaarden zeggen. Ballen tonen.'

Vanaf vrijdag is Koenders de eerstverantwoordelijke in het kabinet voor ingewikkelde internationale kwesties als het Israëlisch-Palestijnse conflict, de opmars van Islamitische Staat en de Turks-koerdische spanningen - zaken die ook de binnenlandse verhoudingen raken. Zaken ook waar VVD en PvdA niet vanzelfsprekend hetzelfde over denken, maar waar de nieuwe minister wel degelijk uitgesproken opvattingen over zal hebben.

Rutte en Samsom durven de gok kennelijk aan, maar een garantie voor rust en eenheid in de coalitie is Bert Koenders allerminst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden