René Cuperus: Waarom er een nieuwe Verlichting nodig is

Beeld Volkskrant

De mensen in de rijke, democratische landen willen geen toekomst. Ze willen maar één ding: dat het heden nooit eindigt. We leven in een reactionair tijdperk. De kernvraag luidt in dat geval: wat gebeurt er met een samenleving die de toekomst afwijst, terwijl ze wel in de machtigste stroomversnelling van de geschiedenis terechtkomt?

Zoveel is duidelijk. We leven in een heftige overgangstijd. De aanstormende klimaatverandering en vierde industriële revolutie zullen de gevestigde orde enorm op de proef stellen. En groot probleem is dat de technologische en ecologische ontwikkeling zo snel gaat dat samenlevingen er nauwelijks tijdig en zinvol op kunnen reageren.


Consumptie is na de oorlog de westerse levensvisie geworden, bron van zingeving en identiteit. Staatsburgers werden consumenten, klanten op een markt, die zich gevestigd heeft op de plek waar eerder ooit de samenleving was. Lukt het om dat levensmodel te veranderen richting soberheid? En hoe functioneert een arbeid-schaarse samenleving, waarin steeds meer banen verloren gaan aan algoritmen en robots?


Zullen we in staat zijn tot de Grote Ommekeer? Wat gebeurt er in een democratie als te veel mensen gewoon geen zin hebben in verandering? Hoe overleven samenlevingen die de toekomst uit de weg gaan, en zich louter richten op het behoud van de status quo?

In principe zouden de klimaatverandering en de fundamentele verschuivingen in arbeid en consumptie de transformatieve energie kunnen losmaken die we nodig hebben in de komende decennia. Maar dan moet er wel voldoende gemeenschappelijke hoop en daadkracht zijn.


Veel mensen hebben het gevoel gekregen dat 'het systeem' niet meer voor hen werkt. De hoop is uit de samenleving verdwenen. Het businessmodel van het westers samenleven ¿ groei, consumptie, arbeid ¿ is op zijn grenzen gestuit. Ecologisch, sociaal, technologisch. Steeds meer mensen voelen zich overtollig. Toekomstloos. En niemand heeft behoefte aan consumenten zonder creditcard.


Als de liberale democratie in de ogen van zovelen zo dramatisch faalt en zo overduidelijk minder in staat is zich te houden aan de fundamentele beloften van het naoorlogs maatschappelijk contract, dan is het begrijpelijk dat mensen gaan uitkijken naar alternatieven.

Zo is de toekomst van de rijke wereld gespleten geraakt in de 'droom van de markt' tegenover de 'droom van de vesting'. Wie zich niet meer thuis voelt bij de liberale droom, vlucht naar de vesting, het autoritaire antwoord op de ijzige vrijheid van de markt. De autoritair-populistische beweging stelt tegenover het vooruitgangsideaal van de Verlichting een geïdealiseerd verleden, een retrotopie (Zygmunt Bauman). Een ingebeelde gemeenschap die zich schrap zet tegen externe invloeden.


De coalitie van mensen die een opstand tegen de moderniteit willen, is breder geworden. Ze bestaat potentieel uit allen die het gevoel hebben dat 'de toekomst' zich tegen hen heeft gekeerd, dat eerlijke arbeid er niet meer toe doet, dat de gemaakte winsten in te weinig zakken verdwijnen en dat de verandering veel te snel gaat.

Democratie is geen natuurtoestand, geen historische noodzaak. Ze is in zeer hoge mate onnatuurlijk en toevallig. Het is een hele klus haar te behouden. Om te overleven hebben democratieën niet alleen welvaart nodig. Ze behoeven ook een gemeenschappelijke hoop. In onze huidige democratie is alles afhankelijk van de vraag of voldoende mensen begrijpen hoe urgent de situatie is en dat radicale verandering en ingrijpend handelen noodzakelijk zijn.


Er is een nieuwe Verlichting nodig. Een vooruitgangsproject dat boven de tegenstelling tussen markt en vesting uitstijgt. Langzaam wint het standpunt terrein dat het belangrijkste kapitaal van een samenleving de kwaliteit van de natuurlijke bronnen en de kwaliteit van het leven van de mensen is. De alchemie van het collectief handelen maakt het onmogelijke steeds weer mogelijk.


Bovenstaande tekst bestaat voor 96 procent uit (door mij onderstreepte) citaten en parafrasen uit het boek Wat op het spel staat van de Duitse historicus en romanschrijver Philipp Blom. Ik heb mijn column voor zijn gedachten willen inruimen, omdat ik Wat op het spel staat een belangrijk boek vind, dat kernvragen stelt bij de uiterst spannende overgangstijd waarin we ons momenteel bevinden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.