Rendementsdenken is géén goed bestuur

Het rendementsdenken op Nederlandse universiteiten verdeelt zelfs de meningen binnen families. Eerst reageerde UvA-medewerker Arthur Schram op de kwestie in de Volkskrant, daarna zijn dochter Eva, en nu mengt opa Schram zich in discussie. 'Het artikel van mijn zoon Arthur heeft mij verbaasd en ik ben blij met de kritiek van zijn dochter Eva op deze plaats.' Lees hier de de discussie van de familie Schram, die de afgelopen week op onze opiniepagina's plaatsvond.

Studenten en docenten van de UvA bijeen in het Crea om een nieuw front te vormen tegen het bestuur van de UvA. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Brief van Arthur Schram (13 maart)

'Ik was te jong om iets mee te krijgen van de eerste Maagdenhuisbezetting uit 1969. Je zou denken dat ik dan als links georiënteerde UvA-medewerker blij zou zijn met de herkansing die me nu wordt geboden. Niets is minder waar, helaas. De actievoerders slaan op beide hoofdpunten (rendementsdenken en democratisering) de plank mis. Het rendementsdenken leidt tot onpopulaire beslissingen als het schrappen van kleine opleidingen in de Scandinavische of Slavische talen. Er zijn gewoon te weinig studenten voor (een ideetje: misschien is het leerzamer om in Oslo de Noorse taal en cultuur te leren). Ik vind dergelijke beslissingen getuigen van goed bestuur. Natuurlijk moeten kosten en baten een rol spelen bij de keuze van opleidingen. Nederlandse universiteiten worden zwaar gesubsidieerd door de belastingbetaler. De meeste belastingbetalers profiteren niet rechtstreeks van universitaire opleidingen. Het is dan ook een morele plicht om verstandig om te gaan met het geld dat zij beschikbaar stellen.

Externe effecten
Dat wil helemaal niet zeggen dat elk onderwijsprogramma winstgevend moet zijn (de meeste opleidingen zijn dat waarschijnlijk niet). Hoger onderwijs heeft natuurlijk externe effecten, waarvan alle belastingbetalers profijt trekken. Maar het gaat te ver om hieruit te concluderen dat alles zomaar kan. Ik zou bereid zijn op een zeepkist te staan in een willekeurige fabriek om te betogen dat studies als Natuurkunde, Economie, Geschiedenis, Klassieke Talen en Engels toegevoegde waarde hebben voor de samenleving. Er zijn ook opleidingen (bijvoorbeeld Scandinavische talen) waarvoor ik dit niet zou willen of kunnen doen. Ik betwijfel of de huidige actievoerders daar wel toe bereid (of in staat) zijn.

Een ander aspect van het rendementsdenken dat wordt gehekeld, is de zogenoemde druk om snel af te studeren. Dit is een absurd argument. Het criterium dat aan de UvA wordt gehanteerd, is dat 75 procent van de studenten in VIER jaar het bachelor-diploma moet halen. Let wel: we hebben het over DRIEjarige programma's! Wie kan zonder een spier te verrekken beweren dat hier teveel nadruk ligt op rendement? De universiteiten zijn terechtgekomen in een situatie waarbij studenten gemiddeld minder dan 25 uur per week aan de studie wijden, terwijl de programma's uitgaan van 38 uur. Het gebrekkige rendement (niet afstuderen in drie jaar) ligt dus niet aan de opleidingen maar aan de inspanningen van studenten. Voor een deel is deze lage inspanning ingegeven door de wens om zich maatschappelijk te ontwikkelen naast de studie. Dit is een mooi streven. Ik vind echter dat je dit moreel gezien alleen kunt doen als je alle kosten en baten onder ogen ziet. Anders is het alsof je een auto koopt, waarvan het overgrote deel door anderen wordt betaald. Misschien rijd je naar huis in een Ferrari, terwijl je voor een Opel had gekozen als je alles zelf had moeten betalen.

Gebrek aan democratie
De andere grief is een gebrek aan democratie. Men wil meer bestuursmacht voor studenten en medewerkers. Hier wreekt zich een gebrek aan geheugen. Die democratie hebben we decennia lang gekend. Het functioneerde bedroevend slecht. Studentenorganen hadden de neiging bijna alles af te keuren. Dit leidt tot een ontstellend gebrek aan daadkracht. Dat ligt voor de hand. Studenten hebben een korte tijdshorizon, de meesten gaan na enkele jaren immers weer weg. Daarnaast zijn de meeste studenten in een levensfase waarin ze nog te weinig kennis en brede ervaring hebben om bestuurlijke beslissing weloverwogen te kunnen nemen (dit zijn dezelfde studenten die de studiejaren willen gebruiken om zich breed te ontwikkelen).

Betrokkenheid van wetenschappers in bestuurlijke besluitvorming is mogelijk nog erger. Uit het verleden weten we dat sommigen te weinig tijd besteden aan hun primaire taken (onderwijs en onderzoek) en gretig afstappen op vrijkomende bestuursfuncties. Maar bij hen ontbreekt vaak de kennis en achtergrond die nodig is om een goede bestuurder te zijn. Anderen besteden veel tijd en energie aan de primaire taken. Daardoor komen ze vaak onvoorbereid en ongemotiveerd op bestuursvergaderingen. Deze spanning tussen wetenschappelijk bijblijven en tijd hebben voor bestuurstaken was een belangrijke reden om in de jaren negentig over te stappen op een professioneel bestuur. De huidige onvrede doet niets af aan de juistheid van deze redenen.

Betekent dit dat de topbestuurders van de UvA goed werk verrichten? Ook weer niet! Er zijn grote problemen met betrekking tot de bestuurlijke afstand tussen het Maagdenhuis en de rest van de universiteit, financiële transparantie, budgetverdelingen enbureaucratie. Het is tijd voor veranderingen. Maar slecht bestuur betekent dat beslissingen moeten worden herzien of bestuurders moeten worden vervangen. Niet dat we terug moeten naar een systeem waarvan we weten dat het niet werkt.

Arthur Schram, hoogleraar Experimentele Economie aan de Universiteit van Amsterdam

Brief van Eva Schram (14 maart)

Ik prijs mezelf gelukkig dat ik ben opgegroeid in een gezin waar discussie en debat hoog in het vaandel stonden. Als kind werd ik al betrokken bij het politiek engagement van mijn ouders, aan tafel spraken we geregeld over nieuws en actualiteit. Het verbaasde me daarom allerminst dat ik een opinieartikel van mijn vader zag staan toen ik gisteren de krant opensloeg. Wat me wel verbaasde, is dat hij schreef dat de eisen van de Maagdenhuisbezetters voor meer inspraak van studenten en medewerkers misplaatst zijn.

Schandalen
Zoals Schram terecht opmerkt, worden Nederlandse universiteiten zwaar gesubsidieerd door de belastingbetaler. Dan mag je toch verwachten dat degenen die die subsidies uitgeven gecontroleerd worden door een systeem van checks and balances? Als de schandalen met semi-publieke instellingen (van woningcorporaties tot ziekenhuizen tot hogescholen) van de afgelopen jaren ons iets geleerd hebben, is het dat macht corrumpeert. Altijd. Dat geldt ook voor de machthebbers op universiteiten. De enige manier om daar tegenwicht tegen te bieden is democratische controle. Wie doet dat nog? De Maagdenhuisbezetters zetten daar wat mij betreft terecht vraagtekens bij.

En over dat rendementsdenken: Schram wijst erop dat studenten minder dan 25 uur per week aan hun studie wijden. Hij concludeert daaruit dat 'het gebrekkige rendement dus niet [ligt] aan de opleidingen maar aan de inspanningen van studenten'. Lieve papa, zoals je weet heb ik mijn bacheloropleiding in drie jaar voltooid. Ik ben dus met vlag en wimpel geslaagd voor de rendementstoets. Maar ik betwijfel of ik, afgezien van de maanden die ik aan een Amerikaanse universiteit studeerde, meer dan 25 uur per week aan mijn studie besteedde. Ligt dat aan mij, of aan de opleiding? Hoe vaak heb ik wel niet ongemotiveerde student-assistenten voor een werkgroep zien staan? Draagt dat niet bij aan een laag rendement? Of jaargenoten van me die met zevenhonderd eerstejaars in een bioscoopzaal zaten, of erger: via videoschermen thuis hun college moesten volgen? Stimuleert dat studenten harder te werken?

Het is ongepast de verantwoordelijkheid voor een matige zesjescultuur af te schuiven op studenten: de opleidingen dragen daar keihard aan bij. Dát is wat de bezetters volgens mij bedoelen met het terugdraaien van het rendementsdenken.

Eva Schram, politicoloog en onderzoeksjournalist bij OneWorld, Amsterdam

Piet Schram (21 maart)

Dat het redelijk is een maximum termijn te stellen van vier jaar voor een bachelordiploma, waar een driejarig programma voor staat, daarover kunnen we het waarschijnlijk wel eens zijn, mits uitzonderingen kunnen worden gemaakt in verband met ziekte of maatschappelijke activiteiten. Maar het rendementsdenken heeft een veel negatiever aspect: het streven naar zo groot mogelijke aantallen afstudeerders en promovendi. Die brengen namelijk veel geld in de universitaire laatjes. Dat streven brengt het gevaar met zich mee dat de eisen die aan het afstudeer- en promotieonderzoek worden gesteld, worden verzwakt.

Het rendementsdenken gaat dan ten koste van onderwijs en onderzoek. In die zin is het scherp stijgende aantal proefschriften daarom helaas geen bewijs van toenemend rendement, indien gemeten in nieuwe inzichten. Dat zich bij de wens naar meer bestuursmacht voor studenten en medewerkers een gebrek aan geheugen zou manifesteren omdat de democratische periode tot 1997 een mislukking zou zijn geweest, ben ik geheel oneens met Arthur. Ik ben zelf in die tijd jaren lid geweest van de hogeschoolraad van de Technische Hogeschool Eindhoven. Dat de beslissingen in die raad altijd afwijzingen waren van de voorstellen van het college van bestuur is gewoon niet waar.

Wel waar is dat het bestuur van een cvb daadkrachtiger kan zijn, indien er geen medebeslissingsrecht bestaat voor studenten en docenten. In het algemeen zijn dictaturen nu eenmaal daadkrachtiger dan democratische besturen. Ik sta niet alleen als ik desondanks de voorkeur geef aan democratie. De afschaffing van de democratische universiteitsbesturen door minister Ritzen in 1997 werd niet zozeer ingegeven door gebreken van die besturen als wel door een verlanger naar een afscheid van allerlei progressieve verworvenheden uit de voorafgaande decennia.

Het huidige college van bestuur in Eindhoven is vooral geïnteresseerd in nieuwe gebouwen en verfraaiing van de campus. Was er maar een universiteitsraad met studenten en medewerkers met medebeslissingsrecht, die de aandacht en de middelen weer naar de wezenlijke taken van de universiteit, onderwijs en onderzoek, zou kunnen terugbrengen.

Piet Schram, oud-hoogleraar TU Eindhoven, Eindhoven

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden