Ren, Louis, ren

In het boek 'De Zamperini Legende' is het hoofd- personage een olympisch hardloper, piloot, overlever van een Japans kamp, alcoholist en wedergeboren christen. Nu het bijzondere: hij bestaat echt.

Nadat zijn bommenwerper in 1943 was neergestort, bracht de Amerikaanse piloot Louis Zamperini 47 dagen door op een lekkend vlot in de Stille Oceaan. 'Niet leuk,' zegt hij over die ervaring. Hongerig en wanhopig was hij met zijn twee collega-overlevenden ook nog eens nonstop omringd door haaien. Toch overleefde Zamperini, samen met een van de twee andere drenkelingen. Toen hun gele vlot eindelijk land bereikte, 'werd de situatie er niet echt beter op', vertelt hij. De uitgemergelde Amerikanen werden krijgsgevangenen in Japan. Jaren van honger, slavenarbeid en marteling volgden.


Het is een warme voorjaarsdag in zuidelijk Californië. De Volkskrant treft Zamperini, een diepgelovige christen van 96 jaar, in een kerk. De oude heer wordt nog altijd het liefst 'Louie' (Loewie) genoemd. Hij is half doof en oogt kwetsbaar, gekrompen en gebogen. Maar ook: springlevend. 'Ik vertel mijn verhaal tot ik erbij neerval', roept hij uit met een geheven vuist.


Vaak wordt hem gevraagd of er een les schuilgaat in zijn schijnbaar bovenmenselijke vermogen om ontberingen te doorstaan. 'Bereidde de oorlog u ergens op voor, vragen ze.' Zamperini pauzeert voor effect. 'Ja, op 55 jaar huwelijk!' Altijd de humor van je situatie blijven inzien, voegt hij toe - juist wanneer de ellende te veel dreigt te worden. 'Om de geest scherp te houden. Dat geldt voor de drenkeling, de krijgsgevange en de getrouwde man.'


Over het leven van Zamperini gaat de bestseller Unbroken (ongebroken) van Laura Hillenbrand; De Zamperini Legende in het Nederlands. Deze vuistdikke biografie over zijn avonturen als kwajongen, atleet, piloot, alcoholist, wedergeboren christen en mentor van probleemjongeren is gedetailleerd en volledig, oordeelt Zamperini. 'Laura kent me nog beter dan ik zelf.' Maar uit het boek blijkt niet hoe de vlotte, vileine humor uit zijn jeugd nog altijd een karaktertrek is van Zamperini.


Hij knikt: naast de steun van God is het lichtvoetigheid die hem overeind houdt. 'Een kereltje van 10 wilde laatst een handtekening', zegt Zamperini. 'Mijn boek had zijn leven veranderd, zei de jongen. Ik stompte hem tegen zijn schouder en zei: bedankt, maar wat voor leven? Je bent tien! Ga kattekwaad uithalen.' Zamperini grinnikt. 'Een stoute jeugd kan tot een groots leven leiden.'


In mei wordt in de VS ook stilgestaan bij de Europese bevrijding van nazi-Duitsland. Maar vanuit Amerikaans perspectief liep de Tweede Wereldoorlog pas af in augustus 1945; toen werden Hiroshima en Nagasaki door atoombommen getroffen. Zamperini zelf werd eindelijk bevrijd - hij herinnert zich helder de dag dat er 'iets groots en vreselijks' gebeurde - en Japan gaf zich over.


Het boek van Hillenbrand heeft de aandacht gevestigd op de strijd tegen Japan, het land dat de VS in 1941 de oorlog verklaarde door legerbasis Pearl Harbor (op Hawaï) aan te vallen. En volgens de schrijfster was het ook dringend tijd om de historische blik westwaarts te richten. Zamperini was een van de honderdduizenden Amerikanen die vochten aan de oostelijke fronten; van de 418 duizend Amerikaanse oorlogsdoden sneuvelden er 108 duizend in de bosting met Japan.


Clint Eastwood heeft recentelijk twee speelfilms gemaakt over de Japans-Amerikaanse strijd en volgend jaar komt nog een film uit over een drietal andere, tevens neergestorte militairen in dezelfde periode (Ghosts of the Pacific). Met de boeken over de Japans-Amerikaanse strijd zijn bibliotheken te vullen. Toch oordeelt Hillenbrand dat Amerikanen, laat staat Europeanen, zich onvoldoende realiseren hoe belangrijk - en hels - de oorlogsjaren in het Verre Oosten waren. 'Relatief is er nog weinig aandacht besteed aan de Pacific War', zegt Hillenbrand (45) in een zeldzaam vraaggesprek, dat ze vanwege een ongeneeslijk vermoeidheidssyndroom alleen per email kan voeren. 'Maar die was net zo gruwelijk en net zo belangrijk als het conflict in Europa. Misschien nog wel méér.'


Tijdens haar werk aan haar eerste boek, Seabiscuit, ontdekte zij Zamperini als een vergeten ster van de vooroorlogse tijd. Seabiscuit was een renpaard dat Amerika in vervoering bracht, zoals Zamperini dat deed als hardloper. Zowel paard als man werden bekend in de jaren dertig, toen het land werd getest door de Grote Depressie.


In de ogen van Hillenbrand bracht die duistere tijd een generatie voort met bovenmatig zelfvertrouwen en karakter: de Greatest Generation. Verhalen van deze generatie moeten worden verteld nu het nog kan, vindt zij. 'Dit zijn de mensen die onze vrijheid bevochten, en vaak met hun leven betaalden.'


Omdat ze haar huis nauwelijks uit komt, werkte Hillenbrand aan het boek zonder haar onderwerp te ontmoeten. Dat ze dit rijke, intieme levensverhaal schreef op basis van documenten en telefoongesprekken met Louis en zijn oude trawanten, is ook voor Zamperini onvoorstelbaar. Pas nadat het boek af was, ontmoetten ze elkaar. 'Laura is een engel', verzucht hij.


Als zoon van arme, Italiaanse immiganten werd Louis in 1917 geboren nabij New York. Hij groeide op in Torrance, een voorstad van Los Angeles. Louis stond daar al op jonge leeftijd bekend als meer dan een kwajongen. Het creatieve probleemkind stal, bedroog, liep weg, dronk alcohol en rookte weggegooide peuken voordat hij tien jaar oud was. Een carrière als beroepscrimineel lag voor de hand. Maar zonder dat hij er zin in had, werd de jonge Louis hardloper; wegrennen kon hij van jongs af aan als de beste.


Onder invloed van zijn broer Pete besefte hij dat hij talent had op de korte en middellange afstanden. Gezegend met een grote longinhoud en een hoge pijngrens begon Zamperini als tiener wedstrijden te winnen. 'Ik genoot van de aandacht en de waardering', zegt hij. De sport gaf zijn leven richting en betekenis, 'en nog steeds'. Stram staat hij op en doet een sprinter na die uit de startblokken schiet. Hij lacht en roept 'auw'. 'Ik moet wel toegeven dat mijn tijd op de 1.500 meter iets trager is geworden.'


Hillenbrand zegt dat de losgeslagen Louis in zijn kinderjaren meer deed dan ernstig kattenkwaad uithalen. 'Door zijn wilde ervaringen als kind kon hij er als piloot en krijgsgevangene op vertrouwen dat hij vindingrijk en moedig genoeg zou zijn om zich overal doorheen te slaan.' Zamperini liet zich nooit ontmoedigen; een kwaliteit die hem van pas zou komen.


Louis ging studeren aan de University of Southern California (USC) in Los Angeles. Tot op de dag van vandaag draagt hij niet alleen een blauw windjack met Olympische ringen, maar ook zijn rode USC-petje. De sportieve strijd tussen Amerikaanse universiteiten is fel, en in die competitieve sportwereld brak Zamperini tal van records. Hij was zo goed dat hij in 1936 naar de Olympische Spelen in Berlijn mocht om de 5.000 meter te lopen. Zamperini leerde de zwarte atletieklegende Jesse Owens kennen, en maakte zich onder collega-sportlieden onsterfelijk door een nazi-vlag te stelen.


Ondanks een historisch snelle laatste ronde liep hij op de 5.000 meter een medaille mis. Na afloop schudde hij wel de hand van Adolf Hitler. 'Ah, jij bent de jongen met de snelle finish', zei de Führer.


De jonge hardloper werd door kenners beschouwd als de eerste mens die het in zich had om een mijl (1.600 meter) onder de vier minuten te lopen. Maar de atletiek-ster ging in militaire dienst. Van de geplande zegetocht op de Olympische Spelen van 1940 in Tokio kwam niets terecht. Die werden immers afgelast vanwege de oorlog. Zamperini moest de atletiek vaarwel zeggen. Het duurde tot 1954 voordat de eerste mijl onder de vier minuten werd gerend. Zamperini bleef trouwens wel in vorm. De dag voordat hij aan zijn laatste vlucht in een B24-bommenwerper begon, rende hij nog een mijl in iets meer dan vier minuten.


Zamperini overleefde de vliegtuigcrash in het opgelapte toestel; een opvallend feit dat uit Hillenbrands onderzoek naar voren komt, is hoe oud en versleten veel Amerikaans oorlogsmaterieel was, en hoe die verwaarlozing vele duizenden levens kostte.


Van de drie survivors op het vlot ging er één dood. 'Hij gaf op', zegt Zamperini. 'Zo simpel was het.' Met de andere lotgenoot overleefde Zamperini ruim zes weken lang op regenwater, rauwe vis, uit de lucht gegrepen vogels, gebed, en levendige herinneringen aan de Italiaanse feestmalen van Zamperini's moeder. Uitgeput dreven ze oostwaarts, richting vijandelijk wateren.


Krijgsgevange Zamperini viel meteen op, als wereldberoemde sportman. Hij kreeg het zwaar te verduren als 'waardevolle gevangene'. Een tweede, schokkende ontdekking voor veel recensenten en lezers is hoe wreed de Japanners waren. Hillenbrand was er ook door verrast. Haar eigen vader raakte als soldaat gewond tijdens de geallieerde strijd tegen Duitsland. Hij was altijd dankbaar dat hij niet aan het Aziatische front hoefde te vechten, vertelde hij zijn dochter. 'Nu begrijp ik dat pas', zegt Hillenbrand.


De ongelukkigen die levend werden gevangen door de Japanners leerden al gauw dat een Japans grondidee - eer - niet van toepassing was op krijgsgevangenen. Uithongering, slavenarbeid, mishandeling en marteling waren aan de orde van de dag in de werkkampen. Van de 35 duizend Amerikanen die Japan vasthield, ging meer dan eenderde dood, schrijft Hillenbrand. Ter vergelijking: van de Amerikanen die door de nazi's en Italiaanse fascisten gevangen werden genomen, stierf niet meer dan 1 procent.


Zamperini wist zicht te redden dankzij de hechte kameraadschap onder krijgsgevangenen, en door grappen te maken. Creatief als altijd stal hij voedsel en organiseerde stil verzet.


Jarenlang was hij gedwongen om strijd te voeren met de sadistische kampbewaarder Mutsuhiro Wanatabe, beter bekend als 'de Vogel', die Louis als zijn persoonlijke aartsvijand beschouwde. Hillenbrand beschrijft scènes die bijna iedereen zouden breken. Zo dwong de Vogel Zamperini om met een zware balk boven zijn hoofd in de regen en de modder te staan, tot hij zou omvallen. De meeste gevangenen die deze straf kregen, bezweken binnen enkele minuten door de honger, kou en lichamelijke zwakte. Gadegeslagen door een juichende meute hield Zamperini het bijna drie kwartier vol, tot de geërgerde Vogel hem in zijn maag stompte.


'Ik weet niet waar die kracht vandaan kwam', zegt Zamperini. 'Ik wilde misschien laten zien dat hij me niet kon breken.' Wanatabe's wreedheid was legendarisch, maar ondanks zijn reputatie als oorlogscrimineel (en pedofiel) werd hij na de oorlog niet gestraft. Hij leefde tot 2003.


Zamperini keerde in 1998 terug naar Japan, voor de winterspelen in Nagano; op de dag dat hij 81 jaar werd, droeg hij de Olympische fakkel. Tijdens dat bezoek wilde hij Wanatabe graag spreken. Niet uit wraak, maar om hem te vergeven. Na een periode van depressie en alcoholisme had Zamperini zijn geloof in 1949 hervonden. Zijn vrouw nam hem mee naar een dienst van de jonge evangelist Billy Graham, die later een wereldberoemde tv-dominee werd. Zamperini stribbelde tegen, maar hij vertelt dat hij op het moment van wedergeboorte verlost werd van zijn verlammende angsten, nachtmerries, alcoholverslaving en pijn: 'Zodra ik op mijn kniëen neerzonk, was duidelijk dat ik al mijn vijanden vergaf.'


In Japan weigerde Wanatabe echter om zijn oud-gevangene te ontmoeten.


Zamperini's wellevendheid fascineert Hillenbrand: 'Hoe kan iemand het onvergeeflijke vergeven?' Zamperini beaamt dat het moeilijk was. Toch, vergiffenis is cruciaal, zegt hij - niet voor de dader, maar voor het slachtoffer. 'Haat is funest voor degene die haat. Je doet jezelf pijn. Vergiffenis brengt genezing.'


Sinds hij zijn oorlogstrauma's de baas werd, gaf hij jarenlang goed betaalde lezingen op cruiseschepen; bang voor de oceaan was de ex-drenkeling niet geworden. Zamperini stichtte ook het Victory Boys Camp in Californië: zomer- en winterkampen in de natuur, voor moeilijke jongens zoals hij zelf was. Zijn ogen lichten op. 'Bergwandelingen, hardlopen, skiën. Dat is goed voor jongens, en voor oude mannen.' De naam van Zamperini is inmiddels overal in Californië te zien. Sportstadions en een vliegveld zijn naar hem vernoemd.


Nog altijd wandelt Zamperini. Tot enkele jaren geleden liep hij hard, en flitste hij soms op een skateboard door zijn buurt in Hollywood. Over de medailles die hij bij de Spelen van 1940 'waarschijnlijk' zou hebben gewonnen, bestaat geen onduidelijkheid. 'Ik kon alles. De 400 meter, de 800, de 1.500, de mijl, de 5.000. De marathon? Ja zeker, maar saai. Ik zou hebben gekozen voor de 800 en de mijl.'


Maar opscheppen doet Zamperini met de nodige zelfspot. Serieus wordt hij als over Laura Hillenbrand gaat. Hij is haar dankbaar, zegt Louis. Veel lezers hebben hem laten weten dat zijn verhaal hen aanzette om goed te doen. Om verslavingen te doorbreken. Om gezonder te leven, en niet bij de pakken neer te zitten. 'Ik ben maar een gewone jongen uit Torrance', zegt hij. 'God had altijd een doel voor me, maar ik wist niet wat het was totdat Laura het boek schreef.'


Laura Hillenbrand. De Zamperini Legende. Uitgeverij Kok. euro19,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden