Rembrandt twijfelde bij maken 'De Staalmeesters'

Rembrandt heeft zijn wereldberoemde late werk De Staalmeesters tweemaal in detail uitgewerkt, tot hij voor de compositie koos die nu in het Rijksmuseum hangt. Dit bevestigt onderzoek met nieuwe scantechnieken waarmee de verflagen zijn onderzocht.

Fragment van De Staalmeesters met rechts twee gedaantes, die niet op het echte schilderij terug te zien zijn Beeld Rijksmuseum

Mede door de compositie van dit groepsportret wordt Rembrandt als een revolutionair beschouwd. Dat Rembrandt heeft geschoven met de compositie, was al langer bekend na röntgenopnames. Nu blijkt dat hij dat niet slechts in snelle schetsen deed, maar ook door twee keer het hoofd van de knecht Frans Bel volledig uit te werken op andere plaatsen.

'Verborgen' kop
Een 'verborgen' kop staat geheel rechts en een tussen de eerste en tweede figuur rechts - beide met ingrijpende gevolgen voor de compositie. De portretten zijn tot aan de kleding en de glans in de ogen voltooid. Rembrandt heeft mogelijk deze eerdere composities gepresenteerd aan zijn opdrachtgevers, om ze daarna te veranderen.

De Staalmeesters (1662) en De Joodse Bruid (1667) zijn dag en nacht gescand door geavanceerde apparatuur. Het technisch onderzoek naar de pigmenten in de schilderijen kon worden uitgevoerd in de weken voorafgaand aan de heropening van het Rijksmuseum op 13 april. De interpretatie van de resultaten is nog gaande en niet uit alle gegevens kunnen al conclusies worden getrokken. Twee dingen zijn wel al duidelijk. Naast het feit dat Rembrandt vergaander aan zijn compositie heeft gesleuteld in De Staalmeesters dan gedacht, heeft hij in de achtergrond van De Joodse Bruid veel meer blauw geschilderd dan nu nog zichtbaar is.

Er zijn grote hoeveelheden smalt gevonden, een blauw pigment waaruit de kleur in de loop van de tijd is verdwenen. Rembrandts geroemde 'donkere palet' is dus oorspronkelijk anders geweest. Hoe anders valt nog niet te achterhalen, daarvoor is aanvullend onderzoek nodig zeggen restaurator Anna Krekeler van het Rijksmuseum en technisch onderzoeker Joris Dik van de TU Delft.

Dubbele functie
Dik wil zodra het kan een reconstructie maken van De Joodse Bruid zoals die er ooit moet hebben uitgezien. 'Dat kan nu nog niet, omdat het pigment smalt een dubbele functie had', zegt Dik. 'Het was blauw en het werd door andere verf gemengd om het sneller te laten drogen. Maar ik sluit uit dat het zuiver is gebruikt als droger. Daarvoor zijn de gevonden hoeveelheden te groot'.

Het pigment kon worden herkend door een röntgenfluorescentiescanner (XRF), die Dik samen met Koen Janssens van de Universiteit van Antwerpen ontwikkelde. Bij schilderijen van onder meer Vincent van Gogh en Francesco de Goya werden zo al voorstellingen onder schilderijen ontdekt.

Vandaag in katern V van de Volkskrant: Wat de moderne techniek ons leert over de meester

Het schilderij Zelfportret uit 1669 van Rembrandt van Rijn Beeld ANP
Koningin Beatrix kijkt tijdens de rondleiding op de tentoonstelling de Gouden Eeuw in het Rijksmuseum te Amsterdam naar De Staalmeesters Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.