Rembrandt schilderde met geweldige overtuiging een struisvogelveer

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: veer.

Details kunnen je soms voor een flink vraagstuk zetten - bijvoorbeeld over wát er precies is uitgebeeld. Ik kom daarom nog even terug op de ketting die twee weken geleden hier werd besproken, voordat we naar de waaier van de dames links gaan. Herinnert u zich de dochter van Lourens Alma-Tadema nog? Ze droeg een dunne gebloemde jurk en om haar nek hing een schelpenketting. Oesters, suggereerde ik. Er kwamen brieven.

Archeoloog Leo Verhart zag er barnsteen in, in plaats van schelpen, met goede argumenten; zijn brief werd geplaatst. Nog een vijftiental lezers stuurden brieven over barnsteen. Anderen dachten dat het 'muiltjes' waren, een bruiner en platter soort schelp, één dacht aan een Colchesteroester, en een meneer zag er de bladeren van een grote dennenappel in. Alle interpretaties hadden gevolg, want juist de natuurlijkheid en eenvoud van de schelpen had ik benadrukt. Barnsteen is chiquer dan schelpen. Dennenappelbladeren zouden het juist eenvoudiger maken.

De conservator van de Alma-Tadematentoonstelling, Marlies Stoter, is overtuigd dat het schelpen zijn. Er zijn hollingen in de hangers te zien, en ze liggen licht op haar decolleté - barnsteen is zwaarder. Dat laatste klopt niet, want barnsteen is hars en dus licht, maar toen ze op de lichte rondjes wees - de verdiepingen van elk schelpje - was ik om. Ook was me opgevallen dat de hangers flinterdun zijn.

Lezer Leo Verhart heeft in onze correspondentie nog schelpenexpert Wim Kuijper betrokken. Die vermoedt schelpen maar durft het niet met zekerheid te zeggen. Lezer Aart van der Spoel kwam terug op zijn suggestie toen hij een schilderij van Alma-Tadema vond waar een vrouw een barnstenen ketting draagt, en die ziet er heel anders uit. Zeker zullen we het niet weten, kortom, maar leuk was het wel, zo veel betrokken ogen.

Het detail hier laat zich iets makkelijker raden (al sluit ik niks meer uit): Rembrandt schilderde met geweldige overtuiging een struisvogelveer. Of: een waaier, bestaande uit één enkele veer. Ik werd gevangen door die veer op de Late Rembrandt-tentoonstelling, twee jaar geleden, omdat/ie zo alle aandacht opeist. De veer is groter dan het hoofd van de vrouw en steekt af tegen haar zwart zijden mantel. Een ingetogen portret met een zacht gezicht en vier opvallend witte elementen: kraag, manchetten en veer.

National Gallery of Art. Rembrandt van Rijn, Portret van een vrouw met struisvogelveer, 1658-1660.Beeld National Gallery of Art

Alle ruimte voor Rembrandt om zich helemaal op lichtval te concentreren, waardoor de schaduw in de veer soms tot diep zwart gaat. De elegantie van die ontspannen handen, sieraden en de veer die zo'n beetje bungelt tussen haar vingers maakt van het detail bijna een portret op zich.

Marieke de Winkel schrijft in haar boek Fashion and Fancy dat er in de 18de en 19de eeuw een heuse 'waaiertaal' ontstond waarmee vrouwen communiceerden, maar zover was het hier nog niet. De waaier werd wel gebruikt om het gezicht te verbergen wanneer dat gepast was. De Engelse koningin Elizabeth I werd al veelvuldig met verenwaaiers geportretteerd in de 16de eeuw en ook Rembrandts Oopjen Coppit heeft er een met zwarte veren. Zo'n enkele veer - een toppunt van beheerste luxe - vind je ook in portretten van Cornelis Verspronck en Jan Rotius.

Martin Berger, conservator in het Museum voor Volkenkunde, legde mij uit dat de veren pure statussymbolen waren - de oude Egyptenaren droegen ze al. Zo'n waaier was chic en duur. Ook in Afrika, getuige een Soedanese struisverenwaaier die nu in zijn tentoonstelling Een wereld vol veren in Leiden te zien is. Daar hangt-ie naast een exemplaar van koningin Wilhelmina en een 19de-eeuwse Oegandese hoofdtooi met struisveren. Het liep wel uit de hand toen alle dames in het uitgaansleven en alle cancanmeisjes struisvogelveren gingen dragen - het leidde eind 19de eeuw tot de oprichting van de voorloper van de Dierenbescherming.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden