Analyse

Relschoppers alleen maar veroordelen maskeert het bredere onbehagen tegen coronamaatregelen

De ene demonstrant op het Museumplein in Amsterdam gebaart de politie het rustig aan te doen, een ander gooit een zware steen. 
 Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
De ene demonstrant op het Museumplein in Amsterdam gebaart de politie het rustig aan te doen, een ander gooit een zware steen.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Moeten we de relschoppers die begin deze week vernielingen aanrichtten alleen maar veroordelen als tuig, zoals premier Rutte doet, of is het zinnig hun frustraties te doorgronden? 

De blonde vrouw stapte kordaat naar voren, handen stevig in de zakken van een gewatteerde jas, rode sjaal om de nek, en zei tegen de verslaggever: ‘Hyena’s zijn jullie.’ Trots zei ze dat ze geen kranten leest, maar soms iets voorbij ziet komen en geconcludeerd had dat de journalistiek eenzijdig is. ‘Alleen wat de regering vindt.’

Ze praatte in keurige volzinnen en leek in alle opzichten op een welvarende, fatsoenlijke Nederlander van middelbare leeftijd. Waar je dit type vrouwen in normale tijden langs het hockeyveld of op een ouderavond zou treffen, stond zij nu bij de demonstratie in Eindhoven te verkondigen dat ‘het volk’ wordt ‘geterroriseerd’.

Kleine kans dat ze mee ging rellen, maar ze stond wel tussen de mensen die de afgelopen maanden ‘wappies’ zijn gaan heten. Het interview met haar ging het internet over omdat het voor velen een illustratie was van de stand van ‘het verzet’, zoals de groep zichzelf omschrijft. Er zijn zelfs ogenschijnlijk verstandige landgenoten die het vertrouwen in politici, journalisten en wetenschappers hebben verloren.

Als er iets opviel aan de relschoppers en demonstranten, was het wel de verscheidenheid: boeddhistische hippies die blijven herhalen dat ze ‘in liefde’ komen, gefrustreerde ondernemers en artiesten, jochies in trainingsbroeken en hoodies, beroepsdemonstranten, door de wol geverfde hooligans, doodgewone huisvaders en -moeders, verspreid over bijna het hele land.

De gemene deler? ‘Wantrouwen jegens het systeem, de instituties’, zei veiligheidsonderzoeker Jelle van Buuren in NRC. ‘Ze keren zich tegen de overheid, de wetenschap, de media. Ze voelen een aantasting van hun vrijheden.’

Ze hebben het gevoel genaaid te worden, zegt Willem Schinkel, hoogleraar sociale theorie aan de Erasmusuniversiteit. ‘En daar zit wat in. Door het kapitalisme, waarvan ze de winsten niet zien, de democratie, waarin zij niet participeren, en de pandemie.’ 

Debat over avondklok

Schinkel hekelt het gebrek aan strijd in de politiek, ook over de coronamaatregelen. ‘Doordat het beleid stuurt op de capaciteit van de ic’s is er nauwelijks discussie over mogelijk, dat is zeer frustrerend voor mensen. Het debat over de avondklok, een ongekend zware maatregel, ging over een half uurtje vroeger of later.’

Zelfs als er dan rellen ontstaan, zegt Schinkel, wordt dat nóg niet gezien als een betwisting van de macht. ‘Dan wordt alles afgeschoven op tuig met vernielzucht. Terwijl: dat is óók politiek.’

Nadat premier Rutte zijn bekende afkeer van sociologische verklaringen voor de rellen had geuit, woedde in de media dagenlang een debat of je relschoppers wel of niet moet willen begrijpen, en of begrijpen dan wel of niet begrip tonen betekent. Een verklaring zoeken is geen excuus formuleren, klonk het vanuit het ene kamp. Vanaf de overzijde: raddraaiers zijn het niet waard om naar te luisteren, gewoon aanpakken die gasten.

Kan het ook beide tegelijk? Door alle aandacht voor de relschoppers, die je altijd kunt afdoen als tijdloze sensatiezoekers die een kortstondige ‘morele vakantie’ vieren, bleef het bredere onbehagen buiten beeld. Terwijl de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) al tijden constateert dat de maatschappij verhardt door corona, en er een ‘radicale onderstroom met extremistische gedragingen’ is.

Intimideren politici

Rutte mag dan niet geïnteresseerd zijn in de achtergronden van opstandige of plunderende burgers, maar de ‘sociologische werkelijkheid dringt zich onstuitbaar op naar de voorgrond’, zegt Don Weenink, geweldssocioloog aan de UvA. ‘Zijn eigen toespraak in het torentje werd verstoord door gefluit. Virusontkenners intimideren politici, zelfs op het Binnenhof.’

Het is lastig deze groeiende groep te negeren. De vraag blijft wel hoe groot die is. Een overgrote meerderheid van de bevolking staat nog steeds achter de coronamaatregelen en de relschoppers werden van alle kanten veroordeeld, zelfs door de harde kern van voetbalsupporters. Midden in een ontwrichtende pandemie is het vertrouwen in media, regering en bedrijfsleven in Nederland gestegen, blijkt uit de Edelman Trust Monitor 2021. Wel is er volgens het onderzoek sprake van een groeiende vertrouwenskloof, tussen het goed geïnformeerde deel van de bevolking en de rest. 

Sinds het uitbreken van de pandemie zijn er bovendien grote schommelingen te zien in het vertrouwen, blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau: eerst steeg het vertrouwen in de overheid tot ongekende hoogte en daarna volgde een sterke daling. En de geschiedenis toont aan: een pandemie maakt altijd hevige maatschappelijke bewegingen los en leidt steevast tot rellen of opstand.

Maar in die cijfers over vertrouwen komt van alles níét tot uiting, zegt Christian Bröer, socioloog aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Er is onder een deel van de actievoerders zowel wantrouwen als vertrouwen in de politiek: de politiek moet er immers iets aan doen. Men heeft geen vertrouwen in de wetenschap van het Outbreak Management Team, maar komt wel met wetenschappelijke argumenten – denk aan Maurice de Hond en Willem Engel. Men heeft geen vertrouwen in mainstream media maar zoekt wel de media op.’

Liberaal kapitalisme

Vertrouwen is conditioneel en vluchtig geworden, is de conclusie van Bröer. Het is geen blind vertrouwen maar actief vertrouwen dat zomaar kan komen en gaan. ‘Daarnaast is vertrouwen geïndividualiseerd. De markt, de politiek en het culturele leven peperen burgers voortdurend in dat de eigen wensen, eigen mening, eigen behoeften en eigen emoties maatgevend zijn. Dat is de liberaal-kapitalistische weg.’

Rutte hamerde maandenlang met een liberaal coronabeleid op de eigen verantwoordelijkheid van mensen, maar het kabinet is nu tamelijk abrupt overgegaan op een autoritair beleid. ‘De avondklok werd gepresenteerd als een zeer zware maatregel’, zegt Weenink. Bröer: ‘En er werd meteen drastisch op gehandhaafd. Dat bevestigt precies de vermoedens van de activisten: we leven in een politiestaat. Het enige wat je hoeft te doen om je punt te bewijzen is na negen uur op straat te gaan staan.’

Lees ook

Als honderd man staan te wachten op een plein, dan is de ME eigenlijk al te laat
Rellen en plunderen voorkom je door grote groepen tijdig op te breken en kat-en-muisspelletjes te negeren. Daar heeft de Mobiele Eenheid veel ervaring mee, maar het onvoorspelbare karakter en de grote geografische spreiding van de avondklokrellen is nieuw. Het stelt de politie voor flinke logistieke uitdagingen.

Klopt de beschuldiging dat agenten in burger zelf rellen uitlokken?
Op sociale media wordt gejaagd op Romeo’s, politiemensen in burger die tijdens rellen arrestaties verrichten. Wie zijn zij? En klopt de beschuldiging dat ze zelf rellen uitlokken?

Door streams en live commentaren op sociale media worden de avondklokrellen een soort computerspel
De avondklokrellen van afgelopen week waren via sociale media live te volgen. Kijkers moedigden de demonstranten vanaf de bank aan en deelden zelfs punten uit. ‘Door de gelijkenissen met een computerspel worden de rellen verbreed en versterkt’, denkt terrorismedeskundige Beatrice de Graaf.

Moesten we die relschoppers zoveel aandacht geven?
Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Klok: ‘Niet iedere lezer was tevreden over de manier waarop we de onlusten naar aanleiding van de avondklok hadden verslagen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden