Rellen tegen het roofkapitalisme

De volkswoede die in Bosnië is losgebarsten tegen corruptie en werkloosheid zal eindelijk tot verandering leiden, hopen inwoners van Tuzla. 'Ik was zo blij toen ik dit gebouw zag branden.'

TUZLA - Samira Dedic heeft nog maar net een voet gezet in de fabriekshal van waspoederproducent Dita, of ze barst in tranen uit. 'Sorry,' zegt ze, 'maar ik moet altijd huilen wanneer ik hier ben. Er heerste hier zo'n goede sfeer. Er klonk altijd muziek.'


18 jaar, 2 maanden en 12 dagen werkt Dedic (37) al bij Dita, al is werken niet meteen het juiste woord. Sinds juli 2012 ligt de productie stil. In de fabriekshal staan de machines er werkloos bij.


Aan de kwaliteit van het waspoeder zal het niet gelegen hebben. De merken Arix en Onix die hier werden geproduceerd, werden tot in Duitsland en België verkocht. Aan de muur van de fabriekshal hangt een internationaal kwaliteitslabel uit 2009.


Waaraan dan wel? Dedic en haar collega's hoeven niet lang na te denken. Sinds het staatsagentschap voor privatiseringen negen jaar geleden hun bedrijf voor een appel en een ei verkocht aan een gewiekste zakenman, ging het bergafwaarts met Dita. In plaats van te investeren, plukte de nieuwe eigenaar het bedrijf kaal. Een financieel gezond bedrijf werd opgezadeld met 40 miljoen Bosnische mark aan schulden (omgerekend ongeveer 20 miljoen euro). Hoe dat kan? In Bosnië is alles mogelijk, vertelt Dževad Mehmedovic, de vakbondsleider van de fabriek.


Een uitzondering is Dita niet in Tuzla, een stad met een relatief gemengde bevolking die ooit bekendstond om haar industrie. Sinds de oorlog wordt de economie er gedomineerd door roofbouwkapitalisme. Zoals in de rest van het land zijn de enige bedrijven die het goed doen in handen van buitenlanders. Maar die zijn er niet veel, want wie wil er nu investeren in een land dat wordt geregeerd door corrupte politici?


Wel uitzonderlijk is het verzet van de 119 arbeiders van Dita. Al twee jaar lang houden ze het fabrieksterrein bezet. Van hun werkgever hebben ze 27 maanden achterstallig loon tegoed, maar ook willen ze beletten dat hun bedrijf het lot deelt van Polichem, het chemiebedrijf aan de overkant. Daar zijn arbeiders bezig het machinepark tot schroot te herleiden.


Lange tijd leek het verzet van de Dita-werknemers niets uit te halen. 'Ze negeerden ons', zegt Dedic over hun wekelijkse protest voor het districtshuis.


Maar toen gebeurde er iets wat niemand voor mogelijk had gehouden. Nadat een jonge activist op Facebook een solidariteitscampagne had opgezet, sloten andere inwoners van Tuzla zich aan bij hun protest. Vorige week woensdag daagden honderden inwoners op voor de wekelijkse betoging en een dag later nog meer. Nadat de politie enkele betogers had gearresteerd, sloeg de vlam in de pan. Vrijdag verzamelden zich duizenden woedende inwoners voor het districtshuis. Het kantoorgebouw werd met stenen bekogeld en in brand gestoken.


Nog dezelfde dag sloeg de volkswoede over naar de rest van Bosnië. Behalve in Sarajevo, waar het presidentiële paleis in brand werd gestoken, werd vrijdag in nog dertig andere steden betoogd. Om erger te voorkomen nam in meerdere steden, waaronder Tuzla, de districtsregering ontslag. Alleen in het Servische gedeelte van Bosnië bleef het relatief rustig.


Voor de arbeiders van de Dita-fabriek hebben de rellen de hoop doen ontstaan dat er iets zal veranderen. Ja, daar is ze zeker van, zegt Dedic, terwijl ze met enkele collega's het gebouw bewaakt. Natuurlijk vindt ze het jammer van de vernielingen. Maar laat het een les zijn voor de politici. 'Sommigen hebben veel te veel, terwijl anderen zich niet eens een fatsoenlijke maaltijd kunnen permitteren.' Als haar man niet zou werken, zou ze niets te eten hebben. Op een werkloosheidsvergoeding kan ze niet rekenen.


Enkele kilometers verderop, voor het beschadigde districtshuis, zijn dezelfde geluiden te horen. Arbeiders zijn er de scherven aan het opruimen; de gevel staat er zwartgeblakerd bij.


Sinds de rellen uitbraken wordt er elke dag betoogd. Overal staan groepjes arbeiders hun verhaal te doen, dat weinig verschilt van dat van Dedic en haar collega's. Ook hun bedrijven zijn voor een appel en ei opgekocht door louche types en daarna leeggezogen.


Ook Beris Muratovic (26), een werkloze garagist, is komen opdagen. Hij heeft toch niets beters te doen. Sinds zeven jaar is hij werkloos. Als hij niet een tijdje in Afghanistan voor de Amerikanen zou hebben gewerkt, zou hij niets hebben om van te leven. Nee, hij heeft niet geholpen het districtshuis in brand te steken, maar de regering zou moeten beseffen wat er kan gebeuren als ze de boel belazert. 'Die strijken daar 3.000 euro salaris op, terwijl gepensioneerden hier van 150 euro moeten rondkomen. Wat koop je daarvan? Een pakje sigaretten kost 2 euro, een liter benzine 1,40 euro. Het is een ramp.'


Naast hem hoort Emir Omeragic van Opstand, een studentenbeweging die al jaren - tevergeefs - strijdt tegen corruptie, zijn verhaal aan. Hij bekent het niet graag, maar hij moet het toch zeggen: 'Ik was zo blij toen ik dit gebouw zag branden. Het was het mooiste wat ik ooit heb gezien in Tuzla.'


De prijs van vrede in Bosnië is een logge bureaucratie

Hoe zit Bosnië ook alweer in elkaar? Een spandoek op het districtshuis van Tuzla laat er geen misverstanden over bestaan: de voormalige deelrepubliek van Joegoslavië telt, hou je vast, 13 parlementen, 13 regeringen en liefst 260 ministers of staatssecretarissen. De administratieve chaos is een gevolg van de nasleep van de oorlog, die tussen 1992 en 1995 het land verscheurde.

Om de vrede te bewaren werd Bosnië tijdens het akkoord van Dayton opgedeeld in twee deelrepublieken. De (orthodoxe) Serviërs, die 37 procent van de bevolking uitmaken, kregen 49 procent van het grondgebied; de (katholieke) Kroaten en (islamitische) Bosniakken, respectievelijk 14 procent en 48 procent van de bevolking, 51 procent. Zij werden ondergebracht in een Federatie, die verder is opgedeeld in kantons.

Het gevolg van die versnippering is een loodzware bureaucratie die 70 procent van de begroting opslorpt. Voeg daarbij de wijdverbreide corruptie en meteen is verklaard waarom de Bosnische economie een puinhoop is. Buitenlandse investeringen zijn zeldzaam en meer dan 40 procent van de bevolking zit zonder werk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden