Geschiedenis van pandemieën

Rellen bij pandemie uniek? Nee hoor, ook in 1904 was er al een vaccinrevolte

Een soldaat met wapenstok tegenover een inwoner van een sloppenwijk in Liberië. De dichtbevolkte wijk West Point kreeg in augustus 2014 te maken met strenge quarantainemaatregelen wegens een uitbraak van het ebolavirus.  Beeld Getty Images
Een soldaat met wapenstok tegenover een inwoner van een sloppenwijk in Liberië. De dichtbevolkte wijk West Point kreeg in augustus 2014 te maken met strenge quarantainemaatregelen wegens een uitbraak van het ebolavirus.Beeld Getty Images

Ziekenhuizen die in brand worden gestoken. Plunderingen uit woede tegen een te dwingende overheid. Protesten tegen het dragen van een mondkapje. Het lijkt uniek, maar het gebeurde net zo goed in 1831, tijdens de cholerarellen. Of in 1904, gedurende de ‘vaccinrevolte’ in Brazilië. En ook in 1919, bij de uitbraak van de Spaanse griep.

Een epidemie gaat bijna altijd gepaard met rellen, weet Rina Knoeff, universitair hoofddocent in de geschiedenis van de geneeskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Het is haast eng, de voorspellende waarde van de geschiedenis’, vindt ze.

Natuurlijk, iedere maatschappelijke woedeuitbarsting verschilt van de vorige. Toch zijn er drie fenomenen die Knoeff vaak ziet terugkomen. Eén: complotdenken. Twee: een autoritaire overheid. En drie: groeiende sociale ongelijkheid.

1831-1832: Cholerarellen

Van complotdenken is in elk geval ook sprake tijdens de cholerapandemie van de jaren 1830. ‘Er werd gezegd dat cholera was bedacht door de elite, om armoede te bestrijden’, vertelt Knoeff aan de telefoon. ‘De armen dachten dat ze naar het ziekenhuis moesten zodat ze onzichtbaar werden. Ze waren ook bang dat hun huizen werden onteigend.’

In Groot-Brittannië speelt in die periode nog iets anders mee. Daar heerst de angst dat dokters achter de verspreiding van cholera zitten, zodat ze ruim de beschikking krijgen over dode lichamen voor hun onderzoek.

Het leidt, van Rusland tot Groot-Brittannië, tot rellen. Niet alleen bestuurders, ook dokters en ziekenhuizen moeten het ontgelden. De woede is niet altijd ingegeven door waandenkbeelden. In het tsaristische Rusland worden de cholera-rellen ook veroorzaakt door de strikte choleramaatregelen die de tsaristische bestuurders nemen – denk aan quarantaines en beperking van de bewegingsvrijheid.

In Urk en Enschede blijft het rustig. Aan Nederland gaan de cholera-rellen grotendeels voorbij. Maar toch raken de gevolgen ook Nederland; de rellen vormen de opmaat tot het revolutiejaar 1848. Knoeff: ‘Ze dragen bij aan het idee dat de ongelijkheid tussen arm en rijk te groot is. Epidemieën zijn in de geschiedenis heel ingrijpend geweest. Maar we hebben de neiging ze te vergeten zodra ze voorbij zijn. Er is immers niets heroïsch aan, zoals bij een oorlog.’

1904: Vaccinrevolte

In de strijd tegen het pokkenvirus neemt het Braziliaanse parlement in 1904 een Wet voor Verplichte Vaccinatie aan. De nieuwe wet bepaalt dat inentingsteams, vergezeld door de politie, de huizen van mensen mogen binnendringen om hen verplicht in te enten.

In Rio de Janeiro is de nieuwe wet het startschot voor de ‘vaccinrevolte’. Relschoppers plunderen winkels, slopen trams en werpen barricades op. Met stokken en stenen gaan ze de politie te lijf. Na een week wordt de opstand onderdrukt. Er vallen dertig doden. Maar de verplichte vaccinatie wordt hervat, alsof er niets gebeurd is.

‘Het laat zien dat antivaxers een lange geschiedenis hebben’, constateert Knoeff. In de Verenigde Staten veroorzaakt de inoculatie tegen de pokken zelfs een eeuw eerder al maatschappelijke onrust. En wat daar opvallend is: eerst wordt er gereld tégen inoculatie, maar enkele decennia later juist vóór.

1918: Masker-losknopers

Als in 1918 de Spaanse griep over de wereld raast, wordt in Amerika het mondkapje verplicht gesteld. Tijdens de eerste golf heeft de bevolking van San Francisco daar geen moeite mee, maar dat verandert bij de tweede golf. Er ontstaat een anti-maskerbeweging.

De protesten van die ‘masker-losknopers’ verlopen niet altijd vreedzaam. Zo wordt in de San Francisco Chronicle een incident beschreven met een smid die weigert een masker te dragen. Als een gezondheidsinspecteur hem daarop aanspreekt, ‘bewerkt de smid hem met een zak waarin een groot aantal zilveren dollars zit, en werkt hem daarna naar de grond’.

‘De ergernis over die mondkapjes ontstond doordat er geen sluitend bewijs was dat ze werkten’, zegt Knoeff. ‘En daarnaast zijn de protesten altijd politiek gemotiveerd. Er deden toen veel vrouwen aan mee, die streden voor kiesrecht en zich keerden tegen de mannelijke bestuurders van de stad.’

‘Een gezondheidscrisis heeft het altijd in zich ook een politieke crisis te worden’, zegt ook Amrish Baidjoe, een Nederlandse veldepidemioloog die met het Internationale Rode Kruis overal op de wereld infectieziekten bestrijdt. ‘In Nederland geldt dat op dit moment meer dan ooit. Met de verkiezingen op komst hebben sommige politici er baat bij de woede onder de bevolking op te stoken.’

2014: Ebola

Dat een epidemie tot geweld kan leiden blijkt ook uit de recente geschiedenis. De ebola-uitbraak van 2014 leidt tot rellen in bijna alle West-Afrikaanse landen die erdoor worden getroffen.

In Monrovia, de hoofdstad van Liberia, komt een sloppenwijk in opstand als de politie hen afgrendelt van de buitenwereld. In Guinee vallen acht doden als gezondheidswerkers het land intrekken om de bevolking te informeren over de ziekte.

Veldepidemioloog Baidjoe is in 2019 actief in Congo, en ziet hoe ook daar de bevolking in woede ontsteekt. ‘Het was nodig om ebola­patiënten te isoleren in een kliniek, ze konden niet thuisblijven’, vertelt hij. ‘Maar je moet bedenken: de mensen daar leven in een conflictgebied. Ze zijn regelmatig het slachtoffer van ontvoeringen of lynchpartijen. En dan komen er mensen in witte pakken die hun familieleden meenemen. Dat accepteerden ze niet.’

Het leidt ertoe dat ebolaklinieken in de dorpen Butembo en Katwa worden bekogeld met stenen en in brand gestoken. Op dat moment lijkt het iets wat in Enschede nooit zal kunnen gebeuren.

Lees verder

De geest terug in de fles? ‘Het hoofd koel houden en geen oorlogstaal’
Terwijl haast iedereen de avondklok respecteert, is de geweldseruptie op sommige plekken ongekend. Voor het vervolg wordt gevreesd. Hoe krijgen we de geest weer in de fles? ‘Je wilt dat de relschoppers zoveel mogelijk alleen staan.’

Hoe de knop in Eindhoven om ging. ‘Ben zo trots op al die strijders! REVOLUTION!!!!’
Wie waren die relschoppers? Wie had de leiding? Hoe communiceren ze met elkaar? En wat willen ze bereiken? Een reconstructie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden