Relikwieën op kleerkastformaat

Door

Wat ontbreekt is de lucht van bier, frites en sigaretten. Het schelle licht uit TL-buizen aan het plafond. De beduimelde vloer, met plakkerige vlekken van gemorste cola en weggegooide kauwgum. Wat er wel is, is de kakofonie aan geluid en het geflikker van televisieschermen.


In een voormalig bankgebouw aan de Amsterdamse Vijzelgracht is een fenomeen herrezen dat een kleine kwart eeuw nog vast onderdeel was van het straatbeeld, maar daar geheel uit verdwenen is: de speelhal. Hier staan niet de fruitautomaten uit de moderne mini-casino's. Hier staan de kasten met computerspellen als Daytona USA, Breakout en Centipede. De games die nu in een moderner jasje thuis worden gespeeld op een PlayStation of Xbox.


'Wat hier staat, zie je nauwelijks meer in Nederland', vertelt Willem Velthoven, directeur van Mediamatic, de culturele instelling die de speelhal heeft ingericht. 'Je vindt dit soort speelkasten hier en daar nog in jeugdhonken en kroegen. In Zandvoort en Scheveningen heb je nog een speelhal. En sommige automaten schijnen nog in enkele gevangenissen te staan.'


De speelhal vormt een onderdeel van een expositie over games. De komende weken krijgen de arcadespellen gezelschap van de spelcomputers die hen verdreven. Daarna komen de draagbare gameconsoles zoals de Gameboy aan de beurt. In maart volgen de spelletjes die de laatste jaren stormenderhand de mobiele telefoon veroveren.


'De gamecultuur is doorgesijpeld naar alle aspecten van de samenleving. Hier liggen zijn wortels', zegt Velthoven, terwijl hij met de hendels speelt van het knokspel Mortal Kombat. 'De huidige generatie kunstenaars is met spelcomputers opgegroeid. Dat zie je in hun werk terug.'


Cultuurhistorici zijn het er niet over eens wanneer de arcadegames hun gouden tijd precies beleefden. Het begin lag ergens na de eerste helft van de jaren zeventig van de vorige eeuw. Over de doodstrijd bestaat meer consensus: die speelde zich af van 1983 tot 1986.


De arcadegame is herkenbaar aan zijn vorm. De meeste hebben het formaat van een kleine klerenkast, met ter hoogte van de buik een bijna horizontaal liggend tv-scherm. De rest van de kast vormt een kap over dat beeldvenster heen, bedoeld om te voorkomen dat er licht in reflecteert.


De oudste speelkast op de expositie, Breakout, dateert van 1976. Het is een variant op de legendarische tennissimulator Pong, dat vier jaar eerder de arcaderevolutie inluidde. Pong moest je met zijn tweeën spelen. Bij Breakout nam de speler het op tegen de machine. Die werd mede ontworpen door de latere oprichters van Apple, Steve Wozniak en Steve Jobs.


Het pièce de résistance van de arcadetentoonstelling is na enkele dagen weer weggehaald. Bezoekers moeten op alle kasten kunnen spelen en het 41 jaar oude Jet Rocket is daar te oud en fragiel voor. Eigenaar John Groenewold is met reden zuinig op deze relikwie uit het predigitale tijdperk. 'Volgens sommige kenners zijn er nog maar drie of vier exemplaren van Jet Rocket over.'


Jet Rocket is voorzien van een rol waarop een landschap is getekend zoals een straaljagerpiloot dat van grote hoogte uit zijn cockpit zou zien. De rol draait langzaam rond, met oplichtende doelen. Die moet de speler beschieten. Fabrikant Sega baseerde de automaat op de vluchtsimulatoren waarmee de Amerikaanse luchtmacht piloten trainde.


Jet Rocket is teruggekeerd naar Epe, naar het Bonami Spelcomputer Museum van John Groenewold. De collectie is min of meer uit frustratie geboren, vertelt hij. 'Een kennis liet mijn vrouw jaren geleden een Atari-spelcomputer zien, maar ze mocht het apparaat niet aanraken. Naomi heeft toen gezworen dat ze er zelf een zou kopen en iedereen daarmee mocht spelen.'


Het bleef niet bij die ene spelcomputer. Het Waeghuys in Epe, in vervlogen tijden een hotel, staat volgestapeld met honderden spelcomputers in alle vormen en maten, en tienduizend computerspelletjes. Een deel van de toestellen die in Amsterdam is te bespelen, komt hier vandaan.


Groenewold is geregeld in Amsterdam te vinden. De bijna twintig videokasten, voor het gros uit particuliere collecties, hebben voortdurend onderhoud nodig. Zoals de racesimulator Daytona USA, die het afgelopen weekeinde kuren begon te vertonen. De raceauto op het rechterscherm van deze tweezitter rijdt door bomen en muren heen en zoeft over water. Met een tandenborstel en alcohol worden de printplaten met chips schoongemaakt.


'De eerste kasten werden gemaakt om zeker 25 jaar mee te gaan. Die raken nu langzaam versleten', zegt Groenewold. De software is te kopiëren en kan met software die de spelcomputer van toen nabootst op een moderne pc draaien. De chips en andere hardware worden niet meer gemaakt. Dan heb je twee keuzen, zegt Groenewold. 'Of je vervangt ze door nieuwere chips, maar dat vinden de echte liefhebbers niets, omdat een videokast dan zijn karakter verliest. Of je haalt onderdelen uit sloopkasten.'


De ouderdom van de arcadegames maakt de expositie kostbaar, zegt directeur Velthoven van Mediamatic. Niet de kasten. Voor de tentoonstelling heeft hij enkele apparaten aangekocht. 'Er is een levendige handel in deze toestellen. Je kunt ze soms al voor 300 euro op de kop tikken.' Aan de praat krijgen én houden - dat vergt meer geld.


Dat is een van de redenen waarom de videokasten verdwenen. 'Ze leveren nauwelijks meer geld op, maar soms ben je drie, vier weken bezig om ze op te lappen', zegt het hoofd technische dienst van een van de grootste automatenleveranciers van Nederland. Hij wil niet met zijn naam in de krant.


Volgens de techneut staan er nog enkele honderden arcadegames in Nederland. 'Soms moet je een winkeldochter leveren om de echt rendabele gokkasten te kunnen verkopen.' Met de nostalgische gevoelens die de kasten bij Mediamatic losmaken heeft hij niets. 'Als ik zo'n oude videokast kapot terugkrijg, geef ik hem het liefst aan iemand aan wie ik een hekel heb.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden