Religieus of niet, pelgrimeren is in

Een pelgrimstocht klinkt als iets van eeuwen her. Maar ook de mens van tegenwoordig - religieus of niet - gaat lopend op zoek naar zichzelf. Rond Nijmegen is daartoe een speciale route uitgestippeld.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Na vier uur wandelen op de Walk of Wisdom, als aan de horizon de kerktoren van Velp (bij Grave) verschijnt, breekt het besef ineens door: je kunt in Nederland bijna niet lopen zonder ergens een kerktoren te zien.

De hele dag al wandelen we van kerk naar kerk, als paaltjes op de route: van de heilige Damianus in Niftrik via de Sint-Lucia in Ravenstein, langs het kerkje van Neerloon naar het eindpunt, de kapel van het Kapucijnenklooster in Velp.

Het geeft onbedoeld aan hoezeer het Nederlandse landschap, uiterlijk althans, nog is doordesemd van christelijke tradities. In dit geval onbedoeld, omdat de Walk of Wisdom zich juist nadrukkelijk afficheert als niet-christelijke pelgrimstocht - de eerste in zijn soort.

Pelgrimeren is in. Bijna driehonderdduizend pelgrims lopen dit jaar de bedevaart naar Santiago de Compostella, vijftien keer zo veel als tien jaar geleden. Onder hen zijn 3.600 Nederlanders, ook een aantal dat elk jaar groeit.

'De meeste moderne pelgrims zijn niet religieus geïnspireerd'

Pelgrimeren is steeds populairder. De Nijmeegse ronde Walk of Wisdom trekt veel wandelaars en een speciaal gezelschap dat pelgrimeren promoot heeft een recordaantal leden. Hoezo is de pelgrimstocht zo populair? Suzanne van der Beek, die promoveert op het onderwerp, legt uit wat de aantrekkingskracht is.

1.600 officiële pelgrims

Wat in Spanje kan, moet hier ook kunnen, dachten Damiaan Messing (44) en Manja Bente (55). Maar dan zonder opgelegde christelijke symboliek. Ze bedachten de Walk of Wisdom, een 136 kilometer lange, seculiere pelgrimsroute rond Nijmegen.

Twee jaar geleden werd die gelanceerd en met tamelijk succes: tot nu toe hebben al 1.600 officieel geregistreerde pelgrims de route afgelegd. Dat is meer dan ze hadden verwacht, zegt Bente. 'Je weet nooit hoe zoiets valt. Maar ik vind 1.600 in twee jaar tijd heel veel.'

Het succes van pelgrimsroutes heeft alles te maken met de hang van de mens naar rituelen, zegt Paul Post, hoogleraar aan de Tilburgse universiteit. Religieuze rituelen hebben aan betekenis verloren. Maar de mens is een homo ritualis: 'We blijven altijd op zoek naar nieuwe rituelen.'

Tekst gaat verder onder de kaart.

Denk aan de knuffels die tegenwoordig worden neergelegd op plekken waar iets ergs is gebeurd, aan de massaal gedeelde herdenking van de slachtoffers van de MH17. 'We zoeken naar genezing, naar de bezwering van het kwaad.'

Pelgrimages zijn populair omdat ze toegankelijk zijn voor iedereen, zegt Post. 'Je kunt er een therapeutische tocht van maken, een natuurbeleving, een prestatieloop, een spirituele wandeling. Pelgrimstochten zijn ook niet typisch christelijk. Je vindt ze in alle godsdiensten terug.'

Messing, een politicoloog met een bachelor in de religiewetenschappen, was op zoek naar een nieuw ritueel om de aarde te eren, iets dat over culturen en religies heen gaat. Hij greep daarbij terug op een oeroude vorm: de pelgrimage.

'Lopen is universeel', aldus Messing die zelf twee keer naar Santiago liep. 'Het is lijfelijk, het verbindt ons met de aarde.' En al lopend worden de gedachten vrij. 'Je maakt ruimte voor jezelf. Je ervaart een gevoel van vrijheid en van verbondenheid met andere pelgrims.'

Aanvankelijk wilde hij een pelgrimsroute ontwerpen die de hele wereld over gaat. Dat bleek ingewikkeld. 'Vandaar dat we hebben besloten in Nijmegen te beginnen.' In de hoop dat andere landen volgen.

Het is geen compleet nieuwe wandelroute; de Walk of Wisdom overlapt grotendeels met het bestaande Streekpad Nijmegen. We pakken de route op in Wijchen als pelgrim 1598, herkenbaar aan de leren pelgrimsveter om de pols en de icoonspeld van de mens als 'zaailing van de aarde' op de rugzak. Van daaruit gaat het via Ravenstein naar Grave.

Vrijheid en verbondenheid

De route voert door boerenland. Aardappelen worden geoogst, op graslanden ligt het hooi te drogen, in de lucht hangt de geur van gier. Andere pelgrims laten zich niet zien, wel veel pensionado's op elektrische fietsen.

Maar het landschap heeft genoeg contemplatieve kwaliteit van zichzelf: de blauwe lucht waarin een torenvalk hangt te bidden, de traag stromende rivier, een bankje in de schaduw van een hoge boom. De aandrang om de smartphone te pakken kan moeiteloos worden onderdrukt, dagelijkse beslommeringen maken vanzelf plaats voor filosofisch gemijmer.

Zo is het ook bedoeld, zegt Messing. 'Een pelgrimstocht is een stap uit het normale patroon. Daardoor krijg je een gevoel van vrijheid en verbondenheid met andere pelgrims.' Hoe je het doet, moet je zelf weten, benadrukt hij.

Er zijn mensen die de Walk of Wisdom in een week lopen, anderen lopen de route verspreid over weekenden, er is iemand die de tocht in één dag rennend wil afleggen. 'De een komt voor de stilte, de ander om te vieren dat hij nog leeft. Rituelen zijn als een leeg schip; je moet het zelf vullen met betekenis.'

Gaandeweg ontstaan ook nieuwe rituelen. Zo zijn er sinds kort op zondag vertrekceremonies in de Stevenskerk. In Wijchen kunnen pelgrims bij een 'wensvuurbol' een gedachte aan het universum toevertrouwen. Als ze dat willen, benadrukt Bente. 'We willen niks opleggen.'

Onderweg kunnen pelgrims overnachten in pensions, hotels en B&B's. Een populaire halteplaats is het Kapucijnenklooster in Velp, dat na de leegloop van de orde een tweede leven zoekt als 'centrum voor bewustwording en ontwikkeling'. Het wordt gerund door een leefgroep van twee vrouwen en twee broeders die het habijt hebben ingeruild voor een spijkerbroek maar nog wel de christelijke routine van driemaal daags bidden in ere houden.

Pelgrims van allerlei pluimage doen het klooster aan, vertelt Miek, een van de twee vrouwen, na het avondeten. Evenveel mannen en vrouwen, meestal alleen. 'Onlangs hadden we pal achter elkaar twee mannen die net vader waren geworden. Die moesten er even uit.' Af en toe zitten er volgens Miek ook 'moeilijke types' tussen 'die iets doen met aardstralen en energiebanen'.

Wat pelgrims ook bezielt, Messing bidt dat het meer is dan een rondje wandelen rond Nijmegen. 'Ik hoop dat ze het ook zien als een uitnodiging tot betekenis: wat ben ik aan het doen, waar ga ik heen?'

Sommige mensen hebben het antwoord daarop al gevonden, blijkt uit de bijdrage van Henk en Geertje in het gastenboek van het klooster: 'Hoe gekker wij worden, hoe minder we hoeven mee te doen aan de gekte van de wereld.'

Iets om over na te denken.

Bekijk ook deze special, over pelgrimstochten en hoe de drukte te vermijden

Pelgrimstochten zijn populair. En een drukke pelgrimstocht is vaak nu juist het laatste wat iemand zoekt. Wie wandelfiles en volle slaapzalen wil ontwijken, volgt de noordelijke route naar Trondheim. Wél veel proviand meenemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.