Relatieperikelen met Saoedi-Arabië, een ongemakkelijke bondgenoot

Nederland werkt samen met het land dat lijfstraffen toepast en een intolerante vorm van islam exporteert. Relatieperikelen in zes hoofdstukken.

Beeld Bier en Brood

1 ECONOMISCHE BANDEN

Een aantal Nederlandse bedrijven doet goede zaken in Saoedi-Arabië. Baggeraar Boskalis is er kind aan huis, consultant Haskoning knapt Saoedische steden op, Strukton legt de metro in de hoofdstad Riyad aan en uiteraard is Shell present. De website van de Nederlandse ambassade noemt waterbeheer, de medische sector, bouw, infrastructuur en energie.

Toch stellen de economische banden niet zoveel voor. 'Voor Nederland is Saoedi-Arabië geen grote handelspartner', aldus de ambassade. De goederenexport bedroeg in 2014 2,5 miljard euro (0,6 procent van de totale goederenexport). De import (3,4 miljard euro) betreft voornamelijk olie.

Ook de Nederlandse investeringen in Saoedi-Arabië zijn gering. De gecumuleerde investeringen (FDI) bedroegen in 2014 1,6 miljard euro, vele malen minder dan die van andere Europese landen als België, Zwitserland en Duitsland. Nederland is goed voor 1 procent van de totale FDI in Saoedi-Arabië. Dat maakt het Nederlandse bedrijfsleven tot 'een kleine investeerder'.

2 VEILIGHEID & TERRORISME

Meer dan een handelspartner is Saoedi-Arabië voor Nederland een belangrijke speler in het regionale krachtenveld, als de grootste politieke en militaire macht in de Arabische wereld. Zo is Riyad voor Den Haag 'van groot belang met betrekking tot de onderhandelingen over Syrië'.

Werken de inlichtingendiensten van Nederland en Saoedi-Arabië samen op het gebied van terreurbestrijding? Vermoedelijk, zeggen geraadpleegde deskundigen, of 'vrijwel zeker wel'. Maar er is weinig over bekend. Het ministerie wil er niets over zeggen.

Wat de Saoedische geheime diensten weten over Islamitische Staat en Al Qaida, delen zij op de eerste plaats met de grote jongens: Amerikanen, Fransen, Britten. Wellicht mag Nederland af en toe aanschuiven. Een van de experts hoorde van een Nederlandse inlichtingenman dat hij en zijn collega's soms in Saoedi-Arabië opereren, vermomd als archeoloog.

Saoedi-Arabië, het land dat moet veranderen

Of het nou gaat om de strijd tegen IS en het terrorisme, de toekomst van het Midden-Oosten en de wereldeconomie (olie!): Saoedi-Arabië speelt een cruciale rol. Toch hoor je weinig uit het land zelf. Volkskrant-verslaggever Rob Vreeken kreeg een visum en reisde ruim twee weken door het land. Lees hier al zijn stukken. (+)

3 WAPENHANDEL MET RESTRICTIES

Hoewel Saoedi-Arabië onlangs India is voorbijgestreefd als 's werelds grootste wapenimporteur (de jaarlijkse aankopen naderen de 10 miljard euro), pikt Nederland daar nauwelijks een graantje van mee. In 2014 werd in Den Haag voor nog geen 1,5 miljoen euro aan exportvergunningen voor wapens of wapenonderdelen afgegeven, volgens de organisatie Stop Wapenhandel. 'Nederland is de beroerdste niet', zegt onderzoeker Martin Broek. Andere Europese landen, zoals Frankrijk en Groot-Brittannië, exporteren veel meer.

Voor een van de grootste wapenexporteurs ter wereld (Nederland staat in de top-10) is dat opmerkelijk. Een van de verklaringen is het restrictieve wapenexportbeleid jegens Riyad. 'Het stelt niet veel voor, dat is zeker', zegt het inzake Saoedi-Arabië immer kritische Kamerlid Harry van Bommel (SP).

Volgens Stop Wapenhandel werd tussen 2005 en 2014 vanuit Nederland voor 27,8 miljoen euro aan wapens geëxporteerd naar Saoedi-Arabië. Een deel betreft onderdelen van producten die door andere Europese landen worden geassembleerd. Kritisch is de organisatie vooral over een lopende order voor communicatiesystemen voor Saoedische tanks, te leveren door de Nederlandse vestiging van het Franse Thales. De tanks kunnen worden ingezet in buurland Jemen.

De oorlog in Jemen is voor Den Haag reden extra kritisch te kijken naar de wapenverkopen. Nederland meent dat de Saoedi's zich in Jemen schuldig maken aan schending van de mensenrechten. In een Kamerbrief van 14 maart noemt minister Koenders van Buitenlandse Zaken het 'zeer onwaarschijnlijk dat Nederland de komende tijd nog vergunningen voor wapenexport naar Saoedi-Arabië goedkeurt'. Dit maakt het beleid 'een van de meest strikte van alle EU-lidstaten'.

Nog niet strikt genoeg, volgens SP en D66. Zij pleiten voor een algeheel embargo, dat ook alle goederen voor 'double use' treft. 'Het is vaak een kwestie van creatief omgaan met strikte regels', zegt Van Bommel. Overigens heeft Koenders onlangs zelf al gezegd dat er geen vliegtuigbanden meer naar Saoedi-Arabië gaan, omdat ze gebruikt zouden kunnen worden in de oorlog in Jemen.

20 november 2014, Rotterdam: leden van het Samenwerkingsverband Stop Wapenbeurs overhandigen een petitie aan defensieminister Jeanine Hennis-Plasschaert (R). In Ahoy Rotterdam vond het jaarlijkse symposium van de Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid (NIDV) plaats. Beeld anp

4 EXPORT VAN SALAFISME

Naast olie is salafisme het belangrijkste exportproduct van Saoedi-Arabië. Nederland ontkomt niet aan de missionaire invloed van deze strikte, intolerante vorm van islam, die in Saoedi-Arabië als 'wahabisme' bekendstaat.

Met oliedollars bouwden de Saoedi's vanaf de jaren zestig een mondiaal netwerk op ter verspreiding van het salafistische gedachtengoed. Overal in moslimlanden werden moskeeën opgericht en maatschappelijke instellingen - van weeshuizen tot islamitische banken. Ook in westerse landen heeft het salafisme wortel geschoten.

In een rapport uit 2008 wijst de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb) de vier belangrijkste centra in Nederland aan van het 'niet-gewelddadig salafisme' (te onderscheiden van het jihadisme): de El-Tawheed-moskee in Amsterdam, de As-Soennah-moskee in Den Haag, stichting Al-Waqf in Eindhoven (met moskee) en de Islamitische Stichting voor Opvoeding en Overdracht van Kennis (ISOOK) in Tilburg (met moskee). Daarnaast zijn er tientallen kleinere organisaties. 'Alle centra zijn direct dan wel indirect met bemoeienis vanuit Saoedi-Arabië opgericht', aldus de NCTb. Al-Waqf bijvoorbeeld heeft haar hoofdkantoor in Riyad.

Diverse malen kwamen salafistische imams in opspraak, bijvoorbeeld door te weigeren minister Rita Verdonk een hand te geven of door, zoals de Haagse imam Fawaz Jneid, Theo van Gogh en Ayaan Hirsi Ali te vervloeken ('O God, bezorg haar een tongkanker').

Volgens de NCTb heeft externe druk ertoe geleid dat de vier centra 'zich in het openbaar hebben gematigd', door 'uit te dragen dat zij een buffer vormen tegen het jihadisme'. Een rol speelt dat Saoedi-Arabië zelf - sinds de opkomst van Al Qaida en IS - probeert 'af te rekenen met de excessen van het jihadisme'.

Spreekt Den Haag Saoedi-Arabië aan op de export van het wahabisme? 'Daar heb ik nooit iets van gemerkt', zegt SP-Kamerlid Harry van Bommel. 'Nederland zit een beetje in zijn maag met die geldstromen. In ons vrije land mag iedereen aan iedereen geld geven.' Volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken echter is er 'regulier contact' met de autoriteiten in Riyad, waarin de Nederlandse 'zorgen onder de aandacht worden gebracht'.

Exterieur van de As-Soennah moskee in Den Haag. Beeld anp

5 DE STICKER VAN WILDERS

Kortsluiting in de betrekkingen tussen Nederland en Saoedi-Arabië! Het knettert en het vonkt, nadat PVV-leider Geert Wilders eind 2013 een anti-islamsticker heeft verspreid waarop de Saoedische vlag staat afgebeeld met de tekst 'De islam is een leugen. Mohammed is een boef. De Koran is gif'. Wilders laat de sticker ook bezorgen bij de Saoedische ambassade in Den Haag, nota bene in een envelop van de Tweede Kamer.

De rapen zijn gaar. De Saoedi's dreigen met sancties tegen Nederlandse bedrijven en met het verlenen van visa wordt de duimschroef aangedraaid. De Nederlandse regering panikeert. De sticker kan 'vele banen kosten', zegt premier Mark Rutte. De Nederlandse export van jaarlijks 2,2 miljard euro staat op het spel. Bedrijven als Friesland Campina en baggeraar Boskalis hebben voor honderden miljoenen geïnvesteerd in het land.

Het artikel gaat verder onder de foto.

PVV-leider Geert Wilders toont in de Tweede Kamer een sticker waarop in het Arabisch staat: De islam is een leugen. Mohammed is een boef. De koran is gif. Volgens Wilders is de bedoeling van de sticker 'niet om te kwetsen, wel om te choqueren'. Beeld anp

Het is een mooie casus van handelsbelangen versus vrijheid van meningsuiting. Nederland kiest voor het eerste, overigens zonder het laatste op te geven. Topdiplomaten reizen af naar Riyad om de boel te sussen. Bewindslieden tuimelen over elkaar heen om de sticker 'walgelijk' te noemen. Werkgeversorganisatie VNO-NCW plaatst een advertentie in Saoedische dagbladen om 'deze beledigende en provocatieve acties volledig te veroordelen'.

Nederland komt met de schrik vrij. Het verlenen van visa gaat nog geruime tijd stroperig en Nederlandse bedrijven klagen over onwil aan Saoedische kant, maar na enkele maanden lijkt de relatie genormaliseerd, zo laat minister Koenders de Tweede Kamer eind 2014 weten. Wilders vindt de ophef maar onzin. Volgens hem had Nederland 'dat verschrikkelijke land' allang moeten boycotten.

6 MENSENRECHTEN EEN TWEESTRIJD

Mensenrechten zijn de beurse plek in de betrekkingen tussen Nederland en Saoedi-Arabië. De mensenrechtensituatie blijft 'zeer zorgelijk', schrijft minister Koenders 14 maart aan de Tweede Kamer. De vraag is: wat doet Nederland eraan?

Te weinig, vindt Amnesty International. Volgens het rapport Wie zwijgt, stemt toe doet Nederland vooral aan 'stille diplomatie'. Er zijn 'geen aanwijzingen dat deze methode de afgelopen jaren succesvol was'. Saoedische activisten lieten Amnesty weten dat achter de schermen werken 'geen concrete resultaten heeft opgeleverd'. De organisatie bepleit een andere aanpak: meer publieke verklaringen.

'Als je nul invloed hebt', zegt SP'er Van Bommel, 'moet je stoppen met stille diplomatie. Alles wat we bij IS verwerpelijk vinden, tolereren we bij Saoedi-Arabië.'

Het ministerie van Buitenlandse Zaken ontkent dat er van 'stilzwijgen' sprake is. Nederland is in Europa 'een van de actiefste spelers' en voert 'regelmatig gesprekken' met de Saoedische regering, in een 'kritische dialoog'. Voortdurend wordt de afweging gemaakt tussen bühne en gesloten deuren. Over de lijfstraf tegen blogger Raif Badawi bijvoorbeeld sprak Koenders zich openlijk uit.

Hoe zit het met die andere afweging, die tussen handel en mensenrechten? Het is de eeuwige tweestrijd van de koopman/dominee. 'Niks afweging', schampert Ko Colijn van instituut Clingendael. 'Handel gaat voor.' Maar ook Buitenlandse Zaken zegt dat er niets wordt afgewogen: het een gaat niet ten koste van het ander.

Terecht, volgens VVD-parlementariër Han ten Broeke. De 'ongemakkelijke, maar belangrijke bondgenoot' moet niet te hard aangepakt worden. De andere partijen in de Kamer eisen vrijblijvend van alles van Saoedi-Arabië, schrijft hij in The PostOnline, maar Nederland mist de invloed om dat allemaal af te dwingen. 'En dan wordt ook nog eens verwacht dat het kabinet vanuit Den Haag vrouwen achter het stuur krijgt in Saoedi-Arabië.'

Ensaf Haidar, vrouw van blogger Raif Badawi, houdt zijn foto omhoog. Beeld epa

Landen als Canada en Duitsland sluiten wapendeals, terwijl Nederland 'het braafste jongetje van de klas' speelt. Liever stelt Ten Broeke zaken aan de orde 'op basis van vertrouwen en (...) wederzijds respect binnen een stevige relatie'.

Dat verschilt uiteindelijk niet zo héél veel van wat de regering wil. 'Het kabinet hecht eraan', aldus Koenders in zijn Kamerbrief, 'gedeelde belangen en verschillen van inzicht in een rechtstreekse dialoog te blijven bespreken. Daarbij is cruciaal te beseffen dat de Nederlandse invloed op het Saoedische beleid relatief bescheiden zal zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden