Analyse Westerse bondgenoten

Relatie tussen Europa en VS wordt steeds ongelijker, blijkt ook uit het Iran-beleid

Restanten van een voertuig nabij de luchthaven van Bagdad waarin de Iraanse generaal Qassem Soleimani zou hebben gezeten. Beeld Reuters

President Trump neemt het ene na het andere besluit dat ook voor Europa grote gevolgen heeft. En steeds lukt het de Europese landen niet daarop ook maar enige invloed uit te oefenen.

De relatie tussen de Verenigde Staten en de Europese bondgenoten begint steeds minder te lijken op diplomatie, en steeds meer op een bokswedstrijd tussen ongelijke partijen: aan de ene kant een impulsief type met een harde rechtse directe, aan de andere een lijdzaam ogende missionaris, die ook nadat hij is gevloerd, zalvend door blijft praten. En die na elke klap zijn opponent zelfs nog inniger omhelst.

Veel Europeanen vinden dit geen fraai gezicht, maar als de taal van de macht wordt gesproken, blijkt Europa keer op keer smalle marges te hebben voor een ‘eigen weg’. Zo ook in het beleid jegens Iran.

Trumps besluit om Qassem Soleimani uit te schakelen is, na de recente Amerikaanse terugtrekking uit het grensgebied van Noord-Syrië, het tweede in korte tijd met grote gevolgen in het Midden-Oosten en voor de Europese bondgenoten. En woensdag verraste Trump de Europeanen opnieuw door te spreken over een grotere (Europese) Navo-rol in het Midden-Oosten, omdat de VS de olie uit die regio ‘niet meer nodig hebben’.

Het nucleaire akkoord met Iran - onderhandeld door zes landen, maar de laatste jaren vooral ‘geadopteerd’ door de Europeanen - hangt nu aan een laatste zijden draad. De Navo-trainingsmissie in Irak is opgeschort, want de niet vooraf ingelichte bondgenoten moesten zich richten op de veiligheid van hun militairen. En zelfs de cruciale strijd van de internationale coalitie tegen IS is on hold, zonder dat de Europeanen er invloed op hebben gehad.

Geen Europees politicus of diplomaat zegt het hardop, maar de vernederingen die de bondgenoten moeten ondergaan door eenzijdige besluiten vanuit het Witte Huis worden almaar pijnlijker.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Sussende woorden

Niettemin pogen de Europese bondgenoten rustig te reageren. Een speciaal ingelaste vergadering van de Navo-Raad leidde maandag tot een sussende verklaring van secretaris-generaal Jens Stoltenberg, onderhand meester in het plakken van pleisters op bondgenootschappelijke wonden. ‘De Europeanen hebben zich erg ingehouden’, zo vat een ingewijde in Brussel het samen.

Bekomen van de eerste schrik, herinnerde men zich weer dat Soleimani ook op de Europese terroristenlijst stond. Minister van Defensie Bijleveld sprak ‘begrip’ uit voor de actie, tot irritatie van coalitiegenoot D66 en de linkse oppositie. Stoltenberg zelf hield het er bij dat het een ‘Amerikaans besluit’ was en zei dat de bondgenoten ‘verenigd zijn in de veroordeling van Irans steun voor verschillende terroristische groeperingen’.

Van het echte twistpunt - een eenzijdig genomen en controversieel Amerikaans besluit, met ongewisse maar potentieel grote gevolgen ook voor bondgenoten in de regio en daarbuiten - bleven de meeste Europese politici weg, de Fransen uitgezonderd.

Vrijdag, een week na de liquidatie van Soleimani en een dag nadat de paus al heeft opgeroepen tot dialoog en deëscalatie, komen de EU-ministers van Buitenlandse Zaken bijeen. Deëscalatie blijft ook de inzet van de Nederlandse regering. Die had al besloten een waarnemend fregat naar de regio te sturen, gekoppeld aan abstracte voornemens tot politieke dialoog. De risico’s zijn immers laag, concludeerden regering en coalitie op een zonnige winterdag in december. ‘Wij willen onze rol spelen’, zei Blok toen.

Een Iraanse vrouw probeert bij een ziekenhuis in Kerman uit te vinden of haar broer een van de tientallen doden is die vielen bij de begrafenis van Qassem Soleimani. Beeld AFP

Bezuinigingen

Hoe het gekomen dat de Europeanen zo weinig invloed hebben op dergelijke crises? De afhankelijkheid van de Amerikanen inzake veiligheid is na de instorting van de Sovjet-Unie (1991) intact gebleven doordat Europese landen collectief gingen bezuinigen op hun strijdkrachten. Tegelijk nam de EU onder Duitse leiding de zelfverkozen status aan van een Zivilmacht, een ‘civiele macht’ die een treetje hoger staat op de beschavingsladder. Europees veiligheidsbeleid komt nog steeds moeizaam van de grond.

Maar steeds weer blijkt dat conflict en geweld ook in de 21ste eeuw de wereldpolitiek op zijn kop kunnen zetten. Vooral in urgente crises kunnen de Europeanen dan vaak weinig anders dan dreigen met sancties of bezorgd oproepen tot deëscalatie.

Dat Trump een roekeloos besluit heeft genomen, staat voor veel Europese en Amerikaanse critici vast. Anderen wijzen erop dat Trump bij eerdere aanleidingen, zoals de drone-aanvallen op Saoedische installaties - zich juist inhield, en menen dat Soleimani wellicht zijn hand overspeeld heeft met het opvoeren van aanvallen op Amerikaanse doelen in Irak.

Afschrikking

De beperkte wijze waarop Iran dinsdagnacht terugsloeg, bracht een gezaghebbende Amerikaanse buitenlandcommentator, Ian Bremmer, (‘geen Trump-fan’) tot de voorlopige - en wellicht voorbarige - conclusie dat Trumps actie geslaagd is. ‘Voor iedereen die dacht dat het doden van Soleimani tot oorlog zou leiden: nee, het heeft rode lijnen gecreëerd en afschrikking hersteld. Als de VS iets zien in diplomatie, dan is er nu een kans.’

De Europeanen bellen en vliegen zich nu suf om te redden wat er te redden valt van hun Iranbeleid en het nucleaire akkoord, in dienst waarvan ze jarenlang hun kritiek op Teherans agressie in de regio en de Iraanse moordcampagnes op eigen Europese bodem hebben gematigd. Macron en EU-president Michel spraken al met de Iraanse president Rouhani, en bondskanselier Merkel zit zaterdag in het Kremlin bij president Poetin. Terwijl de schijnwerpers vol op Trump staan, bombardeert de Russische president het Syrische Idlib en presenteert hij zich tegelijkertijd als rationele vredesduif. Opnieuw hoopt Poetin zo de winst te kunnen incasseren van Amerikaanse besluiten.

De vraag blijft wie het meeste profiteert van Trumps actie: Rusland, China, Iran, IS? Of toch Trump zelf? Dat Europa weer door Trump vernederd en genegeerd is, wordt door weinigen betwist. Michel houdt evenwel goede moed, zo zegt hij donderdag in Zagreb: ‘Niet anderen mogen beslissen over onze belangen, de EU moet die zelf verdedigen. Het zal moeilijk zijn, met voortdurende tegenslagen, maar de EU gaat een grotere rol spelen.’

CONFLICT IRAN EN VS ZET RELATIES IN MIDDEN-OOSTEN OP SCHERP

Generaal Soleimani werd ‘de machtigste man van het Midden-Oosten’ genoemd. Begin januari kwam hij om bij een Amerikaanse drone-aanval in Irak. Wie was hij? Waarom nam Donald ‘America first’ Trump deze stap? En hoe ontwikkelt de situatie in het Midden-Oosten zich verder?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden