Relatie minister en OM blijft gevoelig

Moet de minister van Justitie zich intensiever met strafzaken bemoeien of juist niet? Het dilemma wordt weer actueel bij de afhandeling van de fraudezaak rond de bouw van de Schipholtunnel....

De affaire rond de bouwfraude heeft opnieuw de moeizame verhouding tussen de minister van Justitie en het Openbaar Ministerie (OM) blootgelegd. Vier jaar geleden leidde die verhouding tot politiek spektakel van de eerste orde. De toenmalige ambtsbekleders, minister Sorgdrager en OM-baas Docters van Leeuwen, kwamen keihard in botsing en riepen daarmee het einde van hun politieke, respectievelijk ambtelijke carrière over zich af.

Dat zal hun opvolgers, minister Korthals en procureur-generaal De Wijkerslooth, niet gauw overkomen. Korthals houdt niet van ruzie en de jonkheer die het OM leidt, is de bedachtzaamheid zelve. De chemie tussen de twee wordt op het ministerie uitmuntend genoemd. Ze lopen elkaar niet voor de voeten en respecteren elkaars positie.

Maar dat is voor een groot deel van de Tweede Kamer juist het probleem. Want in hoeverre mag het Openbaar Ministerie zijn eigen gang gaan? De minister gaat over het vervolgingsbeleid en het parlement wil daar democratische controle over kunnen uitoefenen.

Ten tijde van de muiterij van de procureurs-generaal (pg's) begin 1998 zat het OM nog midden in een grote reorganisatie. De politiek had bepaald dat het roer om moest. Officieren van justitie deden maar wat, namen zelf het besluit of zij verdachten gingen vervolgen en bepaalden zelf de hoogte van de te eisen straffen.

Er moest eenheid van beleid komen, want het rechtsgevoel wordt ondermijnd als een boef in Groningen anders wordt aangepakt dan in Maastricht. Sorgdrager trok in 1995 met Docters van Leeuwen een krachtige persoonlijkheid aan, iemand die de reorganisatie moest doorvoeren en die zijn stempel moest drukken op het vervolgingsbeleid.

De commissie-Donner, die de reorganisatie had voorbereid, was het echter over één cruciale vraag niet eens geworden. Wie heeft in het vervolgingsbeleid het laatste woord? Is dat de nieuwe super-pg of de minister?

Het is een oude twist tussen rechtsgeleerden. De ene school wil dat de minister op afstand blijft, om te voorkomen dat de politiek zich in strafzaken mengt. VVD-leider Dijkstal zei vorige week dat een dergelijke bemoeienis tot politieke justitie leidt, die kenmerkend is voor dictaturen.

De andere school vindt het juist uit democratisch oogpunt gewenst dat de minister erbovenop zit. Hij moet aanspreekbaar zijn op het vervolgingsbeleid, dat een typische overheidstaak is. Er is immers al een onafhankelijke rechterlijke macht, die uiteindelijk het vonnis velt.

Hoogleraar rechtsfilosofie P. Cliteur zit op die lijn. Korthals heeft volgens hem met de schikking rond de Schipholtunnel zitten slapen of zich weer eens om de tuin laten leiden. Volgens Cliteur heeft de politiek het volste recht zich te bemoeien met het vervolgingsbeleid. Cliteur: 'Misschien wordt het tijd het OM maar helemaal onder curatele te plaatsen.'

Ook Sorgdrager dacht er zo over. Ze beschouwde het OM als deel van het ministerie. Met Docters had zij echter een breekijzer binnengehaald waarmee het OM zich de ruimte gewoon toeëigende. Docters van Leeuwen bewerkte zelf het parlement om de aanwijzingsbevoegdheid van de minister (diens recht in het vervolgingsbeleid in te grijpen) aan scherpe regels te binden.

In de affaire-Lancée, de politiechef van Schiermonnikoog die van incest werd verdacht, voelde Sorgdrager zich voortdurend overvallen door het optreden van het OM. Uiteindelijk leidde dat tot de val van Docters.

De nieuwe hoofdrolspelers, Korthals en De Wijkerslooth, spreken elkaar wekelijks, maar hebben de door Docters geschapen afstand in ere gehouden. Korthals is als de dood zich te mengen in individuele strafzaken, beweert hij steeds.

De Wijkerslooth dient de minister te informeren over politiek gevoelige beslissingen. Hij zegt dat bij de tunnelfraude bewust niet te hebben gedaan. Juist als de staat zelf partij is in een conflict, moet het OM volgens hem onafhankelijk zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden