Rel rond Dreyfus gezien door Zola

Émile Zola (1840-1902) schreef om en nabij de veertig grote, omvangrijke en soms (nog steeds) indrukwekkende romans, zoals Les Rougon-Macquart, een reeks van twintig boeken waarin hij tussen 1871 en 1893 'de natuurlijke en sociale geschiedenis' vertelt van een 'famille sous le second empire', het leven kortom van de met...

Weinigen zullen er prat op gaan dat ze de héle cyclus van a tot z hebben verslonden, maar boeken als Le ventre de Paris (1873), Nana (1880), Au bonheur des dames (1883) en Germinal (1885) gingen er, ook in Nederland, in als koek. Toch zal voor velen de naam van Zola misschien eerder verbonden blijven met een krantenstuk dat hij op 13 januari 1898 in L'Aurore publiceerde dan met zijn strikt literaire werk. Het was de befaamde aanklacht 'J'accuse. . .!' ('Ik beschuldig. . .!'), die hij aan het adres van de Franse president, Félix Faure, richtte. In dat gepassioneerde, maar weloverwogen stuk trok de vermaarde auteur van leer tegen het tribunaal dat kapitein Alfred Dreyfus wegens hoogverraad had veroordeeld.

Aanvankelijk leek de kwestie-Dreyfus een militaire aangelegenheid van niets, een kapitein zou 'geheimen' aan de Duitsers hebben doorgespeeld, maar al spoedig werd de Affaire, zoals Zola het noemt, een rel die Frankrijk aan de rand van de afgrond bracht. Het was, vanaf het moment dat kapitein Dreyfus thuis van zijn bed werd gelicht zonder dat hij zich van enig kwaad bewust was, tot aan het moment dat de politieke verwikkelingen zelfs gevolgen leken te krijgen voor de Franse houding ten opzichte van aartsvijand Duitsland, stof voor een nieuwe Rougon-Macquarts-cyclus, begreep Zola van meet af aan.

In 1901, een jaar voor zijn dood, publiceerde hij de stukken die hij ter verdediging van Dreyfus had geschreven in La vérité en marche. Het boek werd door Henny van Schaik in het Nederlands vertaald. Het kreeg de titel De waarheid rukt op (Voltaire; fl 35,-) en biedt nu ook degenen die geen Frans kunnen lezen gelegenheid kennis te nemen van de manier waarop Zola, als groot schrijver, in deze kwestie stelling nam. Het biedt de lezer ook inzicht in het verloop van de Affaire, want Zola, per slot van rekening de vader van het 'naturalisme' in de literatuur, stoelt zijn bewogen betrokkenheid altijd op onweerlegbare feitelijkheden. Als elk groot schrijver, hij zegt het zelf een keer in alle bescheidenheid, heeft hij altijd gelijk.

Het was een afschuwelijke zaak. Niet alleen Zola's polemiek brengt je tot die conclusie, ook de inleiding van de vertaler, die uiterst gedocumenteerd te werk gaat. Dreyfus was een jood. Dat was een factor van belang, want het in Frankrijk ruim voorhanden antisemitisme toonde bij deze gelegenheid onverhuld z'n monsterlijke smoel.

De zaak-Dreyfus dateert van meer dan honderd jaar geleden, maar niet alleen bleven de gevolgen ervan tot in de jaren negentig van de vorige eeuw voelbaar, de hele kwestie is als media-event - de kranten droegen in sterke mate bij aan het opzwepen van de emoties - exemplarisch geworden voor het brengen van nieuws in onze tijd. Zo bezien loopt De waarheid rukt op vooruit op een ontwikkeling, die eruit bestaat dat niet alleen grote gebeurtenissen als oorlogen en revoluties de loop van de geschiedenis veranderen, maar ook rellen als deze. Steeds meer, steeds sneller.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden