Rekenen, bedelen, hengelen en paaien

Nog nooit was de zetelverdeling in de Eerste Kamer zo onvoorspelbaar als dit jaar. Alle rekenmodellen ten spijt.

Bij iedere politieke partij hebben ze er een weten te vinden: een whizzkid, een studeerkamergeleerde, een rekenwonder of een Excelliefhebber. Hun opdracht: de kansen van hun partij voor de verkiezingen van de Eerste Kamer becijferen.


Ze hebben tot uiterlijk zondagavond, want maandag kiezen de 566 leden van de provinciale staten de nieuwe Eerste Kamer. Stemt iedereen zoals te verwachten op zijn eigen partij, dan blijven VVD, CDA en PVV steken op 37 zetels - één te weinig voor een meerderheid.


Het is aan de rekenaars, die met argusogen de verrichtingen van de andere partijen volgen, om de kansen van de eigen partij te vergroten: valt er een extra zetel te halen, de coalitie te redden of van de troon te stoten? Weggestopt in de krochten van het partijbureau zitten de rekenaars dus te zwoegen, en de pers wordt daar zorgvuldig buiten gehouden. Ook al omdat die rekennerds niet de geschiktste types zijn om de media te woord te staan, vertrouwen voorlichters journalisten toe. Voor je het weet praten ze hun mond voorbij.


Hylke ten Cate, die zijn diensten aanbiedt aan de ouderenpartij van Jan Nagel, wil alleen praten als hij het over het verleden mag hebben. Voorman Nagel heeft hem immers al eens berispt omdat hij te loslippig was over de overeenkomst van 50Plus met de Onafhankelijke Senaatsfractie (OSF).


En dus verhaalt Ten Cate, toen nog bij de PvdA, over hoe hij in 1991 Herman Tjeenk Willink de Eerste Kamer in loodste, en in 1999 PvdA'er Erik Jurgens. Hij beroemt zich graag op het 'Hylke ten Cate-effect': een benaming die een senator gebruikte om het geschuif met restzetels in de Eerste Kamer aan te duiden.


Maar Hylke ten Cate heeft net iets te veel plezier in zijn werk om niet toch zijn laptop open te klappen en zijn rekenmodel voor de Eerste Kamer te laten zien. Heel eenvoudig, zegt hij met een lach op zijn gezicht, en hij laat iemand van de Partij voor Zeeland op de PVV stemmen, iemand van de Partij voor de Dieren op de SP, een CDA'er op de SGP. De getallen op zijn scherm verspringen en de zetelverdeling in de Eerste Kamer ziet er plotseling heel anders uit.


Ook het CDA laat liever geen nieuwsgierigen toe bij het rekenwerk dat de partij verricht. 'Daar doen wij geen uitspraken over, en zeker niet voor de verkiezingen', zegt de partijvoorlichter. Toch wil Gerrit van de Berg, al aan het rekenen sinds 1973 en voormalig secretaris van zijn partij, er best iets over vertellen. Waar anderen computermodellen hebben, rekent Van den Berg op papier.


'Ik ben afgekeurd', vertelt hij, 'maar als de partij bij mij te rade gaat, dan begin ik wel weer met rekenen. De grote lijnen heb ik na een halve week te pakken. En dan begin je te schuiven: als er dit gebeurt, dan is dat het gevolg. Ik geef advies. Op het hoogste politieke niveau, in het partijbestuur, worden dan de knopen doorgehakt.'


Dat is geen eenvoudige taak, want deze verkiezingen zijn vol van onzekerheden. 'Het is geen Zwitsers uurwerk', zegt iemand, 'het blijft een mensending'. En dan worden er voorbeelden gegeven: een statenlid hoeft maar een lekke band te krijgen, of een blauwe pen te gebruiken in plaats van een rood potlood, en er kan een streep door alle berekeningen en afgesproken strategieën worden gehaald.


Zelfs Hylke ten Cate, voor wie het kiesstelsel geen geheimen heeft, heeft zodoende 'geen flauw idee' wat de uitkomst zal zijn. En ook Gerrit van den Berg zegt dat 'de ongrijpbaarheid groter is dan ooit'. Dat komt vooral doordat lijstverbindingen, waarmee twee of meer partijen voor de verkiezingen aangaven de stemmen die ze over hadden met elkaar te delen, zijn afgeschaft, denkt hij. 'Daarvoor wist je op tijd welke partijen met elkaar in zee gingen. Nu komt het aan op stemmen ronselen in achterkamertjes.'


Rutte vist

Het is niet in de laatste plaats premier Rutte die dat gegeven goed tot zich heeft laten doordringen. Hoewel de VVD er niets over wil loslaten, kwam een paar keer uit dat Rutte zijn hengel had uitgegooid. Hij vroeg Henk Krol, hoofdredacteur van de Gay Krant en 50Plus-statenlid, om de coalitie te steunen. Ook stuurde hij Fred Teeven erop uit om zaken te doen met Jan Nagel. En VVD-gedeputeerde Elisabeth Post bracht de verkiezingen ter sprake bij de Ouderenpartij in haar provincie.


Lilianne Ploumen, voorzitter van de PvdA, spreekt schande van Ruttes strategie. 'Op rechts wordt er van alles uit de kast getrokken om de uitslag te bepalen. Ik vind dat we in principe moeten uitgaan van wat er in de provincie is gekozen. Aan de andere kant: de PvdA kan niet lijdzaam toezien hoe er zetels worden afgesnoept van de oppositie.'


Daarom heeft Ploumen de PvdA-statenleden verzocht een ondersteuningsverklaring te tekenen voor de duurzame ondernemer Koornstra, die aast op stemmen van groene CDA'ers en VVD'ers. In Flevoland tekende de PvdA een ondersteuningsverklaring voor de OSF, waardoor er in die provincie op de OSF kan worden gestemd. Daardoor kan die partij met hulp van 50Plus de senaat binnenkomen. 'Zo moet de democratie zegevieren,' zegt Ploumen.


Toch heeft Ruttes gebedel om stemmen iets opgeleverd. Minstens één keer had hij beet. Hij nodigde, samen met Geert Wilders, een statenlid uit Zeeland uit op het Torentje en ze behandelden hem allervriendelijkst - hij mocht ze bij hun voornaam noemen, hij kreeg hun mobiele nummers, en jawel: nadien verklaarde de Zeeuw Johan Robesin dat hij zijn stem aan de coalitie zou geven.


Slecht nieuws voor SP

Plus één voor de PVV. Want hoewel Robesin landelijk getrouw VVD stemt, ligt het voor de hand dat hij de PVV zijn stem gunt. Wat deed Wilders anders op het Torentje? En kijk eens wie er met een zetje in de rug de Eerste Kamer mag betreden: PVV'er Peter van Dijk, uit het Zeeuwse Kattendijke.


Dus draaiden alle modellen in de rekenkamers van politieke partijen opnieuw, nu met de aanname dat de PVV een stem extra heeft. Dat is vooral slecht nieuws voor de SP: die ziet de PVV verder op zich uitlopen.


Is de SP nog te redden? Zeker wel. Het is Arjan Vliegenthart, senator en directeur van het partijbureau, die zich bij de SP met het rekenen bezighoudt. Rutte heeft de wedstrijd verloren en probeert nu door valsspelen alsnog te winnen, analyseert Vliegenthart. 'Bij de SP zijn we principiëler. Wij nodigen niemand op ons Torentje uit om hem te paaien. Wij hebben niets te bieden. Als een statenlid van een andere partij op ons wil stemmen, zullen we heel erg vriendelijk dankjewel zeggen. Daar blijft het bij.'


Het zou wel eens de Partij voor de Dieren kunnen zijn die de SP te hulp schiet. Bij die partij is het voorzitter Luuk Folkerts die bedreven is in het rekenen. Hij is een voorzichtig man. 'We moeten geen spelletjes gaan spelen, daarvoor zijn er te veel onzekerheden. Onze verantwoordelijkheid is onze eigen zetel. Ik ben er vooral beducht voor om het slimste jongetje van de klas te willen zijn.'


Maar, geeft Folkerts toe: numeriek is het logisch om een stem naar de SP te laten gaan. 'Wat je van ons redelijkerwijs kunt vragen, is om iemand uit een provincie met een lage stemwaarde, zoals Groningen of Flevoland, op een andere partij te laten stemmen. Maar geef je dan het laatste beetje marge weg? Voor die overweging zitten we.'


De linkse partijen houden regelmatig tactische besprekingen over de Eerste Kamerverkiezingen, vertelt Folkerts. 'Vlak na de verkiezingen zijn de PvdA, SP, GroenLinks, D66 en wij voor het eerst bij elkaar gekomen. D66 had ons uitgenodigd. We spraken onder andere over een gezamenlijke lijst, maar dat idee verdween snel van tafel. Die bijeenkomst heeft sowieso niet tot veel actie of handel geleid. Maar voor de senaatsverkiezingen komen we nog een keer bij elkaar.'


De sleutel van D66

D66 doet ondertussen of het niets te maken heeft met het pokerspel om de Eerste Kamer. 'We hebben zes zetels, klaar', zegt een voorlichter. 'We zijn wel benaderd door Jan Nagel, om hem te steunen, maar dat leek ons geen logische zet: wij willen de AOW-leeftijd zo snel mogelijk verhogen, en hij verzet zich daartegen.'


Maar zo simpel is dat toch niet, denkt rekenaar Hylke ten Cate. 'D66 heeft de sleutel in handen. Maar dat zeggen ze natuurlijk niet. Ze houden hun kaarten tegen de borst.'


Een andere onzekere factor wordt gevormd door de ChristenUnie en de SGP. Jarenlang werkten ze gebroederlijk samen in de senaat, maar nu is de verhouding bekoeld. De ChristenUnie hoopt op de stemmen die de SGP over heeft, maar die laat een week voor de verkiezingen 'alle opties open, al overleggen we formeel alleen met de ChristenUnie'. Ondertussen kregen de staatkundig gereformeerden wel ondersteuningsverklaringen van het CDA in sommige provincies. ChristenUnie-voorzitter Blokhuis liet daarop weten 'onaangenaam verrast' te zijn.


En hoe zit het met het CDA, waar men niet bepaald unaniem stond te juichen toen de partij toetrad tot de regering? 'We hebben elkaar diep in de ogen gekeken', bekent Liesbeth Spies, die voorzitter was ten tijde van de provinciale verkiezingen.


'Alle provinciale fractievoorzitters zeiden dat ze er niet aan twijfelden dat hun statenleden CDA zouden stemmen. Elf zetels hebben we sowieso. Twaalf zetels zijn met kunst- en vliegwerk binnen bereik.'


De manier waarop het CDA dat denkt te bereiken, is ongewis. Sowieso komt de buitenwereld bar weinig te weten van wat er achter de schermen wordt bekokstoofd. Is dat nu hoe we het willen? Is dit democratie?


Nee, zegt PvdA-voorzitter Lilianne Ploumen, ik ben een voorstander van directe verkiezingen. 'Het systeem is bedacht om alle delen van het land inspraak te geven. Je kunt je afvragen of dat systeem nog past bij deze tijd.' Ook democratiehervormer D66 vindt het indirecte kiezen 'niet goed'.


Menno van Hulst, directeur van het partijbureau van de ChristenUnie, noemt het huidige gekonkel 'waardeloos' voor het imago van de Eerste Kamer. 'Alsof er coalities zijn in de Eerste Kamer. Daar moeten wetten juist onafhankelijk tegen het licht worden gehouden, zonder politiek gedoe, zonder rekening te houden met wat in achterkamertjes in bekokstoofd. De relatie met provincies is er niet meer, dus daarvoor hoef je getrapte verkiezingen niet in stand te houden.'


Het stelligst is rekenaar Hylke ten Cate. 'Ik voorspel: over vier jaar is het systeem weer veranderd.'


Pokeren om zetels in de Eerste Kamer: de spelregels

De Eerste Kamer wordt getrapt gekozen. Dat wil zeggen: in twee stappen. De eerste tree is op 2 maart genomen. Toen gingen inwoners van iedere provincie naar de stembus om provinciale volksvertegenwoordigers te kiezen: de leden van de provinciale staten. Bij elkaar opgeteld zijn er in Nederland 566 provinciale statenleden.


Op 23 mei wordt de tweede tree genomen: de statenleden kiezen de Eerste Kamer. De stemmen van de statenleden tellen niet allemaal even zwaar, omdat er in de ene provincie veel statenleden zijn op het aantal inwoners, en in een andere provincie juist weinig. De stemwaarde van iemand uit Zeeland is bijvoorbeeld 98, en die van iemand uit Zuid-Holland 641. Zo vertegenwoordigen ze allebei even veel Nederlandse kiezers.


Na het stemmen wordt het aantal punten (aantal stemmen maal de stemwaarde) dat iedere partij heeft gehaald, bij elkaar opgeteld. Dat heet het stemcijfer. Het totaal aantal punten wordt vervolgens gedeeld door het aantal zetels (75) in de Eerste Kamer om de kiesdeler te berekenen. Vervolgens wordt gekeken hoe vaak elke partij de kiesdeler heeft gehaald: het CDA bijvoorbeeld 10,91 keer, en de Partij voor de Dieren 1,10. Het aantal hele zetels - 10 voor het CDA en 1 voor de PvdD - wordt direct toegekend aan de partijen.


Deze keer blijven er daarna nog zes zetels over, de restzetels. Die worden als volgt verdeeld: van iedere partij wordt aangenomen dat ze een extra zetel krijgt, en dan wordt er gekeken hoe groot het gemiddeld aantal punten per zetel zal zijn. De partij met het hoogste gemiddelde aantal punten, krijgt de zetel. Deze keer is eerst het CDA aan de beurt, dan VVD, GroenLinks, PvdA, PVV en SP.


Tenminste, als alle statenleden op hun eigen partij stemmen. Dat lijkt niet te gaan gebeuren: 50Plus en de OSF hebben al plannen gemaakt om de stemmen die ze over hebben samen te rapen en zo een van de restzetels op te eisen. Dat betekent dat de SP, die achteraan staat bij de zetelverdelingvoor de Eerste Kamer, naast een restzetel grijpt. En daar begint het strategische wikken en wegen voor veel partijen: elke partij probeert de kans op een restzetel groter te maken, desnoods door leden van andere partijen te vragen om op hun partij te stemmen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden