Rekenaars willen discussie over pensioen

Veel werknemers en gepensioneerden hebben te hoge verwachtingen van hun pensioen, menen actuarissen. Deelnemers van pensioenfondsen rekenen er op dat hun koopkracht tot de laatste snik gehandhaafd blijft, inclusief een jaarlijkse verhoging....

De paniek sloeg midzomer toe. De Pensioen- en Verzekeringskamer luidde de noodklok over de pensioenfondsen. De beleggingen van tweehonderd fondsen waren nog maar nipt voloende om de toegezegde pensioenen te betalen. Veertig fondsen hadden onvoldoende in kas. Kortom, van elke vijf fondsen zit er één in de problemen, sommigen zelfs fors.

De problemen duren nog voort. Oorzaak zijn de gekelderde aandelenkoersen. De AEX is weliswaar weer iets opgeveerd, maar toch zijn de koersen nog fors lager dan begin dit jaar, laat staan twee jaar geleden.

Pensioenfondsen beleggen een deel van het toevertrouwde oudedagsgeld in aandelen, in de verwachting daarmee beleggingswinst te boeken. Dat verkeert nu in het tegendeel. Beurshandelaren verhalen zelfs van pensioenfondsen die hun verlies nemen en pakketten aandelen verkopen. Omdat het om grote hoeveelheden gaat, duwt dat de koersen verder omlaag.

De Pensioen- en Verzekeringskamer (PVK) houdt toezicht op de pensioenfondsen . Als de beleggingen van een pensioenfonds in een kwartaal de toegezegde pensioenen niet meer afdekken, dan moet het beleid worden aangepast. In jargon: als de dekkingsgraad minder dan 110 procent is, moet het fonds ingrijpen. De premie gaat dan bijvoorbeeld omhoog, of er kan worden bezuinigd op de verhoging van lopende pensioenen.

Veel haast zit daar overigens niet achter. Van de PVK mag een pensioenfonds één jaar afsluiten in de gevarenzone, als het daaropvolgende jaar maar 'veilig' wordt beëindigd. Eind volgend jaar moeten de beleggingen van de tweehonderd fondsen dus weer ruim voldoende waard zijn om de pensioenen van werknemers en gepensioneerden te dekken. Volgens de PVK is er dus geen reden tot paniek. De pensioenen kunnen gewoon worden uitbetaald en ook het spaargeld van werknemers is veilig, vindt de PVK. Vooral de ouderenbonden blijven echter argwanend.

Maar de dekkingsgraad als maatstaf voor zekerheid is weinig genuanceerd, vindt het Actuarieel Genootschap (AG), de broederschap van actuarissen. Deze rekenmeesters van pensioenfondsen en verzekeraars berekenen de zekerheden en de risico's. 'We behartigen de belangen van verzekerden en gaan na of de instantie voldoende geld heeft om de verplichtingen na te komen', zegt Laurens Roodbol, bestuurslid van het genootschap.

Normaliter blijven actuarissen in de coulissen en adviseren ze de pensioenfondsen. Nu is het ze te gortig geworden door de ontstane onrust over uitkeringszekerheid van pensioenen.

'De norm van 100 procent dekkingsgraad is gebaseerd op de wet en de PVK voert die uit', zegt Roodbol. Maar het Genootschap wil flexibilisering van de norm. 'Het is onnodig van alle fondsen 100 procent dekking te eisen.'

Het Actuarieel Genootschap werkt aan een nieuwe definitie van de dekkingsgraad, die nuancering mogelijk maakt. Het gaat daarbij vooral om een lager dekkingspercentage. Een vermogen dat de pensioentoezeggingen overstijgt, was hooguit een luxeprobleem. Het is dan de vraag wie het overschot krijgt: het bedrijf en werknemers in de vorm van lagere premies of gepensioneerden met een (extra) pensioenverhoging. 'Daarover moeten de sociale partners heldere afspraken maken ', zegt Roodbol.

De actuarissen willen in strikt omschreven omstandigheden een lagere dekkingsgraad toestaan. 'Bijvoorbeeld als een pensioenfonds vooral belegt voor jonge deelnemers, en dus pas over decennia hoeft uit te betalen. Maar daarbij moet het bedrijfsperspectief meewegen. Gaat bijvoorbeeld om een pensioenfonds voor werknemers van een klein bedrijf waarvan het voortbestaan onzeker is, dan zijn de risico's relatief groot en moet de dekkingsgraad hoger zijn. Maar als de bedrijfstak tijd van leven heeft , kun je flexibeler omgaan met de dekkingsgraad. Over honderd jaar zullen er nog ambtenaren zijn en zal het ABP nog inkomsten hebben. Dan zou je daar minder star kunnen omgaan met die 100 procent dekkingsgraad', zegt Roodbol.

Fundamenteler vindt Roodbol de vraag wat je koopt voor de dekkingsgraad. 'Met 105 procent heb je nagenoeg volledige zekerheid dat vanaf de dag van pensionering tot aan de laatste snik hetzelfde bedrag wordt uitbetaald. Bij 50 procent dekkingsgraad is die zekerheid nog steeds 85 procent. Dan moet het mogelijk zijn af te wijken van de volledige dekkingsgraad. Vergeet ook niet dat veel pensioenfondsen in de opbouwfase jarenlang een lage dekkingsgraad hadden. PGGM was daar in de jaren zeventig een goed voorbeeld van. Daar werden destijds hoge premies betaald. De afgelopen jaren zijn we vreselijk verwend met hoge beleggingsopbrengsten en lage premies.'

De actuarissen begeven zich hiermee op glad ijs. Vakbeweging en werkgevers riepen dit voorjaar met hetzelfde voorstel de gram van de ouderenbonden over zich af. De sociale partners adviseerden het kabinet in de nieuwe Pensioenwet een flexibele dekkingsnorm op te nemen. De ouderenbonden vinden dat de sociale partners daarmee de pensioenuitbetaling in gevaar brengen.

'Het gaat om een ingewikkelde materie', zegt Roodbol, 'Een misverstand zorgt voor ruis. Werknemers en gepensioneerden verwachten vaak tot de laatste snik een geïndexeerd en welvaartsvast pensioen. Dat betekent dat het pensioen jaarlijks wordt verhoogd met loonstijgingen. Dat is in de praktijk niet zo. Bij pensioenen gaat het om het bedrag bij pensionering. Dat wordt verhoogd als de positie van het fonds het toelaat. De voorwaarden voor deze verhoging verschillen per fonds.'

D66 en PvdA werkten vorig jaar aan een initiatiefwetsvoorstel waarin pensioenfondsen worden verplicht tot jaarlijkse verhoging. 'Dat kost verschrikkelijk veel geld. Wie volledig zeker wil zijn van een volledig waardevast pensioen tot aan zijn laatste snik, pleit voor een veel hogere dekkingsgraad. Mogelijk is dan 250 procent dekking vereist', zegt Roodbol. Een volledig welvaartsvast pensioen kost nog meer en vergt een nog hogere dekkingsgraad om alle risico's en onzekerheden te dekken. Over de wenselijkheid daarvan en van flexibele dekkingsgraden willen willen de actuarisen een brede maatschappelijke discussie ontketenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden