Reizen kost geld

Volgens het neoliberalisme worden problemen nooit door de brave burger veroorzaakt.

Thomas von der Dunk

Zij verdient zonder twijfel een prijs in een wedstrijd voor de meest stompzinnige verkiezingsleuzes van de laatste halve eeuw - die ene VVD-slogan van afgelopen voorjaar: "Auto's veroorzaken geen files. Slecht beleid wel".

De vraag is: hoe stompzinnig moet je zijn, om die onzin te bedenken - en om die als kiezer te slikken? Wil de VVD beweren dat de ministers Eurlings en Huizinga de files veroorzaken, zelfs indien laatstgenoemde een keer niet het privé-vliegtuig, maar de fiets van Donner nemen zou?

Eerlijker
Dan was Fortuyn indertijd toch veel eerlijker, toen hij zei dat hij bepaal­de problemen echt niet oplossen kon. (Anders dan Verdonk, maar die is met haar fameuze fileplan inmiddels op het electorale autokerkhof beland). Deze VVD-leuze is kenmerkend voor het consumentisme dat als gevolg van het dominante neoliberalisme van de laatste decennia de kiezer heeft geïnfecteerd. Problemen heten daarbij nooit door de brave burger te worden veroorzaakt, maar door een kafkaeske bureaucratie en haar 'beleid'.

Dat dat beleid vaak juist onder druk van die burger in het leven wordt geroepen omdat die steeds meteen op zijn wenken te bediend wil worden, blijft buiten zicht. Want veel van al dat gesmade slechte beleid is namelijk het gevolg van de roep van diezelfde burger, die bij elk tegenzittend wissewas­je boos roept: 'waar blijft de overheid?'

Dilemma's
Het neoliberalisme met zijn ingebakken win-win-ideologie kan slecht met dilemma's omgaan. De auto is typisch zo'n product waarvoor geldt: indivi­duele zegen, collectieve vloek. En dat heeft met de aantallen te doen. De files - dat hadden de intelligen­teren en niet-VVD-stemmers onder u vast al zelf bedacht - worden niet veroorzaakt door de overheid, maar door uzelf.

U woont namelijk steeds minder vaak vlakbij bij uw werk. Fungeer­den vroeger luxueuzere forensen­plaatsen als Wassenaar of Zeist als demo­gra­fisch overloopgebied voor de bijbehorende grote werkstad, tegen­woordig wonen mensen in Zeist om in Den Haag, en in Wassenaar om in Utrecht te werken. Lost meer asfalt dat op? Nee: de ervaring leert dat veel mensen dan nog verderweg gaan wonen - en zo keren na elke wegverbreding al heel snel de vertrouwde files weer terug.

Vast patroon
Sinds de opkomst van de metro­polen Londen en Parijs in de achttiende eeuw is het een vast patroon: zij die het zich veroorloven kunnen zijn bereid om tot twee maal een uurtje voor het woon-werkverkeer uit te trekken - dat bepaalt de reisafstand. Dat was eerst een uurtje met de koets, toen met de trein, nu met de auto - en in Amerika is zelfs voor sommigen het vlieg­tuig als alledaags vervoermiddel in zwang.

De gloednieuwe TGV adverteer­de in Frankrijk met de reclameboodschap: wonen in Parijs, eten in Lyon, naar de opera in Marseille. Voor de aanleg van de TGV kwam niemand op het idee.

Met andere woorden: door de mogelijkheid sneller te reizen, lost men niet bestaande problemen op, maar creëert men nieuwe behoef­tes en nieuw verkeer. Dat zijn we intussen ook als essentieel stuk welvaart gaan be­schouwen: dat we overal in een mum van tijd kunnen zijn en afstanden niet tellen. En als het dan tegenzit, omdat ieder van die mogelijk­heid wil genieten, dan heeft bij hinderlijke files 'de overheid' het gedaan - alleen bij hinderlijke aswol­ken een helaas niet juridisch aansprakelijke vulkaan.

Werkplek
De meest voor de hand liggende oplossing om de files te bestrijden door te stimuleren weer wat dichter bij de werkplek te gaan wonen, durft de VVD, uit angst voor het Gezonde Volksgevoel, nu niet meer aan: een financiële belasting van het weggebruik tijdens de spits, zodat automobilis­ten even nadenken of ze werkelijk op dat tijdstip de weg opmoe­ten.

Bij het voorgestelde systeem met kastjes vallen, uit het oogpunt van privacy en bureaucratie, best kanttekeningen te plaatsen, maar dat fungeert voor kilometerhef­finghaters slechts als smoes: zij durven het gratis-rijden-sentiment van hun Telegraaf-achterban niet te trotseren.

eizen is erg goedkoop, en goedkoop reizen zijn we als een grondrecht gaan beschouwen. Dat heeft ook anderszins, in combinatie met een vrije markt en een gebrekkige overheidscontrole, zijn keerzijden, niet alleen op het gebied van files, energiegebruik en CO2-schade aan het milieu.

Ontspoord
De twee weken terug ontspoorde touringcar van Eurolines in Noord-Frank­rijk valt niet los te zien van wat de FNV recent constateerde: dat massaal de CAO-verplichtingen inzake rust- en werktijden ontdoken worden, en de chauffeur dus snel overbelast en oververmoeid raakt. Oor­zaak: het prijs­stunter­gedrag - voor 15 euro naar Parijs, voor 43 naar Barcelona bij Eurolines - dat door een ongecontroleerde markt mogelijk wordt gemaakt. En wee de chauffeur die protesteert!

De consu­ment wil voor een prikkie naar de zon, en dat betekent dat dus op veiligheid fors wordt ingeleverd - geen bijrijder meer, want dat kost geld, en aan een bijrijder doet de concurrent daarom even­min. De vakantie­vierder kijkt alleen naar de prijs - en per bus en rit is de kans dat het nu net in jouw geval verkeerd afloopt inder­daad betrekkelijk klein, zodat velen het risico nemen. Maar voor de totale statistiek maakt het wel wat uit.

Voor bijna niets naar de zon: dat is natuurlijk ook een deel van de reden, waarom Schiphol met zijn Aldersiaanse geknoei steeds weer weg­komt. Goedkope groei is niet alleen goed voor 'de economie'. We willen welis­waar geen overlast van andermans vliegtuig, maar tegelijk ook liever snel en goedkoop door de lucht naar de Costa del Sol, dan dagen lang met een veilige, stille en duurdere trein.

U leest dit uiteraard terwijl ik zelf weer even met de motor frank en vrij door Europa toer.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden