Reisgids voor hemel en hel

Het handboek voor het hiernamaals is bedoeld ter voorbereiding op de grote reis die iedereen moet maken - maar de auteurs blijven steken in de 20ste eeuw....

Als de Dood zich aankondigt, wordt hij door de familie Katzenberg niet herkend. 'Ik ben de man met de zeis', zo stelt hij zichzelf voor. 'Iemand die het gras komt maaien', roept Howard Katzenberg naar zijn echtgenote. 'Ik geloof niet dat dat nu nodig is, toch?'

Ook de reis van de Katzenbergs naar het hiernamaals verloopt wonderlijk, in de Monty Pythonfilm The Meaning of Life (1983). Die loopt dan wel via de vertrouwde donkere tunnel, maar het vervoer gaat per eigen auto. De Hemelpoort blijkt een receptiebalie waar Amerikanen klagen dat het inchecken zolang duurt. En de hemel? Dat is een non stop kerstshow van de Amerikaanse crooner Tony Bennett.

Om verrassingen te voorkomen, kun je maar beter goed voorbereid zijn 'op die grote reis die iederen ooit zal maken', menen Guido Derksen en Martin van Mousch. Daarom schreven zij het Handboek voor het hiernamaals. Reizen naar hemel en hel. Een lijvig cultuurhistorisch overzicht van de beelden en concepten die verschillende wereldreligies in een periode van vijfduizend jaar over het hiernamaals hebben gevormd - van de donkere onderwerelden uit het oude Mesopotamiot de abstracte hemel van moderne denkers uit de vorig eeuw.

Gebaseerd op religieuze verhandelingen, maar ook op voorbeelden uit de literatuur en de schilder-en beeldhouwkunst. En gegoten in een opmerkelijk onorthodoxe vorm: die van een praktische reisgids. Hoofdstukken als 'Recreatie' en 'Eten en drinken' geven handzame informatie over de in het hiernamaals gangbare gebruiken. 'Flora en Fauna' handelt over het natuurschoon. En onder de noemer 'Geografie' wordt verteld over de ligging van de hemel en de hel. Die blijkt tot in de middeleeuwen vrij nauwkeurig te bepalen. De hindoeische hemel lag bovenop de berg Meru in de Himalaya, het Keltische Avalon bij de huidige stad Glastonbury in Somerset.

Ook de hel was niet ver weg. Voor de Hebree lag die net buiten Jeruzalem, precies onder de vuilstortplaats waar de lijken van criminelen en verschoppelingen verbrand werden. Ook de vroeg-christelijke Europeanen situeerden de hellevuren onder de aardkorst: in de vulkaan Etna, de Vesuvius of de Stromboli.

Maar naarmate de kennis over de wereld toenam, moesten hemel en hel een ander onderkomen zoeken. Het paradijs verhuisde naar hogere sferen. Ook de bewoners van het hiernamaals evolueerden met hun pendanten op aarde. Zo begonnen engelen in de Franse gotiek steeds meer op hoofse jongelingen met pagekapsels te lijken. En schilderde Michelangelo hen op zijn Laatste Oordeel (1536-1541) zelfs zonder vleugels. Bovendien namen met de toenemende kennis ook hun bijzondere taken (als het aansturen van de sterren) af. Totdat zelfs het Vaticaan de meeste engelen - plus de duivel - officieel degradeerde tot louter symbool.

Reisjournalist Derksen en historicus Van Mousch schrijven het smakelijk op, maar ze blijven nogal eens steken in bekende algemeenhedenen hun vlotte pen schiet geregeld in losheid door ('De duivel kreeg geen bokkenpoot aan de grond'). Maar het jammerst is toch wel dat hun overzicht stokt bij de geloofsopvattingen van de twintigste eeuw. Omdat, volgens het duo, het heden ten dage aan 'bloemrijke en beeldende hiernamaalsbeelden' schort.

En wat dan te denken van de miniatuurlandschappen in Hell (1999-2000), waarin de Britse broers Jake en Dinos Chapman de ergste gruweldaden uit geschiedenis en kunst samenbrengen? Of van het wonderschone After Life (1999) van de Japanse regisseur Kore-eda Hirokazu. Daarin is de hemelpoort een filmstudio waar overledenen hun dierbaarste herinnering aan het aardse bestaan moeten laten verfilmen.

Hedendaagse kunstenaars weten wel degelijk vorm te geven aan de concepten van het hiernamaals. En hoe seculier hun uitbeeldingen ook zijn, toch wordt verrassend vaak de lijn van de traditie gevolgd. Neem alle films die zinspelen op de hemelse bureaucratie (als The Discovery of Heaven (2001), met de hemel als een door Piranesi ontworpen kantoor), en waarin mensen door een administratieve vergissing onterecht sterven. Daarover schreven kerkvader Dionysius en Paus Gregorius de Grote in de zesde en zevende eeuw ook al.

Hadden Derksen en Van Mousch de lijn naar het heden doorgetrokken, dan hadden we wellicht ook kunnen lezen over het radioproject uit 1994 van kunstenares Moniek Toebosch, die automobilisten op de dijk tussen Enkhuizen en Lelystad via ANWB-bordjes attendeerde op engelengezang. De hemel? Die ligt soms binnen handbereik. Op de korte golf 98,0 FM.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden