Reis tegen de klok

Zondag is 'The Time Traveler's Wife' voor het eerst te zien op televisie. Welke vormen van tijdreizen zijn populair in de film? En klopt dat natuurkundig een beetje?

Henry DeTamble reist in The Time Traveler's Wife kriskras door de tijd. Hij gaat hulpeloos van 1972 naar 2006 en weer terug. Zijn tijdreizen heeft vreemde gevolgen. Zo is hij 28 als hij zijn geliefde Clare ontmoet, maar die blijkt hem op dat moment al jaren te kennen. Want tijdens haar jeugd kwam een oudere Henry als tijdreiziger regelmatig bij haar op bezoek. Zij weet daardoor dat Henry haar grote liefde is.

Voor hém liggen die ontmoetingen juist nog in de toekomst, en een zeer onwennig eerste afspraakje volgt. Pas als hij 35 is, maakt hij kennis met de 6-jarige Clare. Dan ziet zij hem voor het eerst en weet híj juist dat ze later zullen trouwen. Ben u er nog? Bij allebei de eerste ontmoetingen ligt de afloop dus al vast.

Hebben Clare en Henry in dit liefdesverhaal nog wel iets te kiezen of is alles al gebeurd? Clare vertelt Henry bijvoorbeeld dat zij als kind wist wanneer hij zou komen, omdat hij zijn bezoekjes aankondigde. Even later bladert Henry in haar dagboek om de juiste data uit zijn hoofd te leren, zodat hij die aan de jonge Clare kan geven. In de wereld van The Time Traveler's Wife lijkt niets meer te veranderen. Clare probeert het toch. Als Henry haar ten huwelijk vraagt, zegt ze nee om te laten zien dat ze nog een vrije wil heeft. Om er gelijk aan toe te voegen dat ze toch wel met hem wil trouwen, want ze kiest heus zelf voor hem.

Grootvaderparadox

The Time Traveler's Wife kreeg lof van natuurkundigen omdat de film, los van het idiote uitgangspunt, zo logisch in elkaar zit. Een veel voorkomend probleem in sciencefiction is bijvoorbeeld de grootvaderparadox. Stel dat iemand naar het verleden reist en daar zijn eigen opa vermoordt, dan zou diegene nooit geboren zijn en had hij ook niet terug in de tijd kunnen reizen om zijn opa te doden. Hoofdpijn krijg je van dit soort tijdlussen. Wetenschappers als Stephen Hawking denken dat het hierom onmogelijk is om terug te reizen in de tijd: oorzaak en gevolg mogen nooit worden omgedraaid.

Desondanks zijn er oplossingen om de grootvaderparadox te omzeilen. Eén manier is om aan te nemen dat er één onverantwoordelijke wereld is, waarin alles al is gebeurd. Precies zoals The Time Traveler's Wife doet. Hetzelfde principe zit ook in 12 Monkeys, ook daar valt niets meer te veranderen. Het enige dat tijdreizen kan opleveren, is extra informatie over wat er vroeger precies is gebeurd. Of zoals de Russische wetenschapper Igor Novikov het formuleerde: gebeurtenissen die het verleden veranderen, hebben een kans van 0 procent om te gebeuren.

Riviervertakkingen

Natuurkunde biedt nog een tweede mogelijkheid om de grootvaderparadox te voorkomen: het ontstaan van alternatieve werelden. Natuurkundige Michio Kaku vergelijkt dit met een rivier die zich vertakt. Als je teruggaat in de tijd, dan splitst de tijd zich in twee verschillende stromen en je kunt niet van de ene stroom naar de andere. Volgens hem is er maar één film die dit principe goed begrijpt: Back to the Future. Deze jarentachtigklassieker draait om een variant van de grootvaderparadox. Marty reist met een tijdmachine terug naar 1955 en voorkomt per ongeluk dat zijn ouders elkaar ontmoeten. Langzaam ziet hij zijn oudere broer en zus vervagen op de familiefoto in zijn portemonnee. Als Marty niet snel ingrijpt, zal hij nooit geboren worden. Als Marty eindelijk terugkomt in de jaren tachtig zijn allerlei dingen anders dan voor hij wegging. Hij is in een andere stroom van de tijdrivier beland. In Back to the Future II reist Marty trouwens naar de toekomst: om precies te zijn naar 21 oktober 2015.

Vooruit springen naar de toekomst is volgens de natuurwetten prima mogelijk. Uit Einsteins relativiteitstheorie volgt dat de tijd zich uitrekt als je heel snel beweegt. Als je heel hard van de aarde wegvliegt en dan na een tijdje weer terugkomt, dan is er op aarde meer tijd verstreken dan op de klok aan boord van je ruimteschip.

André Kuipers

Op heel kleine schaal wordt er op deze manier al getijdreisd. André Kuipers draaide 191 dagen om de aarde met een snelheid van bijna 28 duizend kilometer per uur. Daardoor is hij nu 5,44 milliseconden jonger dan als hij lekker rustig thuis was gebleven. Toen André Kuipers weer terugkwam, maakte hij dus een heel klein sprongetje in de toekomst. Om een beetje spannender in de tijd te reizen, moet je flink meer snelheid maken. Om dertien jaar vooruit te springen, moet je tien jaar op 90 procent van de lichtsnelheid door het heelal suizen. Dat is voorlopig niet uitvoerbaar, maar we weten in elk geval dat naar de toekomst reizen mogelijk is.

Voor terug in de tijd reizen heeft de wetenschap nog geen praktische oplossing. Theoretici vermoeden dat zwarte gaten of wormholen misschien zouden kunnen werken. Maar eigenlijk heeft niemand een flauw idee wat er precies zal gebeuren als je in zo'n ding vliegt. Toch hebben filmmakers een duidelijke voorkeur voor tijdreizen naar het verleden, omdat dit zulke interessante gedachtenexperimenten oplevert.

Wat zou je bijvoorbeeld doen als je dezelfde dag keer op keer meemaakt? Dit overkomt de arrogante weerman Phil Connors in Groundhog Day. Hij komt door een sneeuwstorm vast te zitten in een lullig plaatsje en beleeft daarna steeds opnieuw dezelfde dag. 's Morgens wordt hij wakker met Sonny en Cher's I Got You Babe op zijn wekkerradio, daarna ontvouwen zich om hem heen telkens weer dezelfde gebeurtenissen. Na een tijdje weet Connors precies wat er gaat gebeuren, kent hij de geheimen van alle dorpelingen en leert hij stap voor stap pianospelen. Ontsnappen is onmogelijk; al gooit hij zichzelf van een flat, even later wordt hij weer wakker met Sonny en Cher. De film laat in het midden hoe vaak Connors dezelfde dag beleeft. De regisseur wilde Connors eigenlijk meer dagen dan een normaal mensenleven laten meemaken, maar dat mocht niet van de studio. Duidelijk is dat Connors in elk geval honderden, zo niet duizenden keren dezelfde dag beleeft.

Rietje

Natuurkundige John Richard Gott probeerde zich een wereld voor te stellen waarin dezelfde dag zich herhaalt. In zijn boek Time Travel in Einstein's Universe beschrijft hij een mogelijk Groundhog Day-heelal. De tijdruimte moet een soort rietje vormen, waarbij je na 24 uur weer op hetzelfde punt terechtkomt. Gott beschrijft hoe je in zo'n wereld na tachtig jaar 29.220 keer dezelfde dag hebt beleefd. Uiteindelijk kom je 29.219 kopieën van jezelf tegen: van baby tot bejaarde. In zo'n wereld moet alles al gebeurd zijn: wat je zag als kind, moet er dertig jaar later nog steeds zo zijn. Gelukkig blijft er in Groundhog Day maar één Phil Connors rondlopen.

De makers van Bill and Ted's Excellent Adventure tarten met veel plezier de wetten van oorzaak een gevolg. De slome scholieren Bill en Ted (op het lijf geschreven van Keanu Reeves) moeten een voldoende halen voor hun geschiedenisspreekbeurt, anders verdwijnt Ted naar de militaire academie. Dat zou het einde betekenen van hun band. Een reiziger uit de toekomst, waarin de hele maatschappij draait om de gitaarmuziek van Bill en Ted, komt hen helpen met een tijdmachine. De jongens misbruiken in deze film alle paradoxen die bij tijdreizen ontstaan.

Zo willen ze op een gegeven moment de sleutels van Teds vader stelen, maar die bos is al dagen kwijt. Bill verzucht: 'Konden we maar terug in de tijd naar twee dagen voordat je vader zijn sleutels kwijtraakte.' Ze hebben op dat moment geen tijd, maar Ted stelt voor om die tijdreis ná hun spreekbeurt te maken. Als ze dat doen dan kunnen ze mooi de bos sleutels achter een uithangbord verstoppen. Terwijl Ted dit zegt, loopt hij naar dat uithangbord en pakt de sleutels die daar inderdaad al klaarliggen. Bill merkt nog op dat ze niet mogen vergeten om straks echt terug in de tijd te reizen om die sleutels te verstoppen. Of wacht, dat hebben ze blijkbaar al gedaan, want anders lagen die sleutels daar helemaal niet. In de vervolgfilm Bill & Ted's Bogus Journey draait een groot deel van het plot om dit soort trucs. En goed nieuws voor de Bill & Tedfans: er komt een derde film aan.

Ingevroren

Nog bonter maakt filmmaker Mike Myers het in The Spy Who Shagged Me, het tweede deel van de Austin Powers-trilogie. In deze reeks is geheim agent Austin Powers in de swingende jaren zestig ingevroren en in de jaren negentig ontdooid. Zijn groovy instelling leidt tot allerlei grappige situaties.

In The Spy Who Shagged Me reist Powers met een tijdmachine terug naar zijn vertrouwde jaren zestig. Dan bedenkt hij dat hij zijn eigen ingevroren lichaam kan tegenkomen. Maar als hij nog ingevroren is, hoe kan hij dan al ontdooid zijn om terug te reizen naar de jaren zestig? 'Maak je maar geen zorgen en heb vooral veel plezier', stelt zijn baas hem gerust. En daarna kijkt die baas recht in de camera en zegt tegen de kijker: 'En dat geldt voor jullie allemaal.' Zo is het natuurlijk, tijdreizen in de film mag alle natuurkundige wetten tarten, als de kijker zich maar amuseert.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden