Regie over racisme

The Butler van filmmaker Lee Daniels gaat over de zwarte bladzijden uit de Amerikaanse geschiedenis,
maar nog meer over de relatie tussen vader en zoon.

Het had een Steven Spielbergfilm kunnen zijn. Niet omdat The Butler precies over die dingen gaat waar Spielberg normaal gesproken zijn vingers bij aflikt - vader-zoonrelaties, historische gebeurtenissen - maar omdat hij het script echt in zijn handen heeft gehad. Spielberg verkoos uiteindelijk Lincoln en regisseur Lee Daniels kreeg The Butler aangeboden.


'Godzijdank, hè?' buldert Daniels door de telefoon vanuit Los Angeles. 'Misschien moet ik vaker in zijn vuilnisbakken gaan snuffelen.' Een grapje natuurlijk, al betekende het afdankertje voor de 53-jarige Daniels, bekend door zijn gruizig realisme in Precious en The Paperboy, een definitieve doorbraak bij het grote publiek. The Butler maakte hem tot een van de handvol zwarte regisseurs die meer dan honderd miljoen dollar verdiende aan de bioscoopkassa.


Je kunt het 'godzijdank' ook anders interpreteren. Misschien, heel misschien was het ook wel eens tijd dat zwarte regisseurs zoals Steve McQueen (12 Years a Slave) en hij zich mengden in de trend van films over de Afro-Amerikaanse geschiedenis (The Help, Django Unchained, Lincoln). Al wil Daniels daar niets over horen: 'Het is gewoon een fantastische tijd, waarin steeds meer black stories worden verteld.' Maar waar komt die trend dan vandaan? 'Gewoon, omdat ze nooit eerder zijn gemaakt', reageert Daniels geïrriteerd.


Zelfs in die stroom films is The Butler een vreemde eend in de bijt. Het verhaal wordt volledig verteld vanuit het oogpunt van een zwarte protagonist, zonder dat daar een blanke hoofdrolspeler tegenover staat om het blanke publiek tevreden te stellen. Cecil Gaines weet zich van de katoenplantages op te werken tot butler in het Witte Huis. Via Gaines en zijn radicaliserende zoon laat Daniels zien hoe politiek het persoonlijke leven beïnvloedt en vice versa.


De zwarte bediende, zo laat hij Martin Luther King in de film zeggen, speelde een belangrijke rol in de strijd om gelijke rechten. Door trouw te zijn en hard te werken, leerden zij veel blanken verder kijken dan de stereotypen.


Het is een mooi idee: juist ingepast in een systeem kun je het van binnenuit ondermijnen. Het lijkt ook de tactiek van Daniels zelf. Hij is een van de belangrijkste filmmakers in Hollywood die het publiek klaarstoomden voor black stories.


Nog beter dan butler Cecil wist Daniels zich omhoog te werken. Met een paar dollar op zak begon hij in Hollywood als receptionist bij een verzorgingstehuis, zag dat het efficiënter kon en op zijn 22ste was de arme jongen uit Philadelphia baas van een miljoenenbedrijf. Toen hij de kans kreeg om castingdirector te worden, switchte hij van loopbaan.


In 1984 begon Daniels een managementbureau voor Afro-Amerikaanse acteurs, omdat ze nooit goede rollen kregen. De eerste film die hij produceerde, Monster's Ball, bezorgde Halle Berry als eerste donkere vrouw een Oscar en maakte van Daniels de eerste Afro-Amerikaanse producent van een Oscarwinnende film.


De films die hij vervolgens regisseerde zijn altijd persoonlijk, zegt Daniels. De mishandelingen in Precious deden hem denken aan zijn eigen jeugd. Zijn vader, een agent die werd doodgeschoten toen Daniels 12 was, had losse handjes en probeerde Daniels' homoseksualiteit uit hem te slaan.


Het geweld tegen homoseksuelen was ook een thema in The Paperboy. 'Ik denk dat je gebeurtenissen zelf moet hebben meegemaakt om ze te kunnen regisseren. Anders wordt het nep. Er moet gevoel in zitten, een persoonlijk belang.'


Daniels groeide op in de hoogtijdagen van de burgerrechtenbeweging. 'Ik heb zelf de rassensegregatie ervaren. Toen ik 4 of 5 was, mocht ik niet uit dezelfde kranen drinken als blanken. Trouwens, ik ervaar het nog steeds. Ik kan vaak moeilijk een taxi krijgen. Laat je niet bedotten door het feit dat we nu een zwarte president hebben. Het gaat beter, maar het gaat langzaam.'


The Butler maakt duidelijk hoe recent het eigenlijk is, dat blanken zwarten in hun gezicht spuugden tijdens een vreedzame sit-in. Hoe huiveringwekkend het moet zijn geweest voor de burgerrechtenactivisten in de Freedom Bus toen er op een verlaten weg een brandend kruis en leden van de Ku-Klux-Klan opdoken. 'Die scènes waren afgrijselijk om te filmen. Natuurlijk kende ik de verhalen wel, maar door het te ensceneren heb ik een nog veel dieper en fundamenteler respect gekregen voor de activisten.'


Voor de jonge acteurs was het nog veel ingewikkelder, vertelt Daniels. 'Het is moeilijk om dit soort racisme te regisseren met mensen die zich het niet meer kunnen voorstellen. De blanke acteurs wisten echt niet wat ze moesten zeggen, hoe ze de scheldwoorden moesten uitspreken. Het was heel zwaar voor ze.' Zwaarder dan voor de zwarte acteurs die ze moesten bespugen en tegen wie ze nigger moesten schreeuwen? 'Even zwaar.'


Daniels zucht even. Het ging hem niet om die geschiedenis van de burgerrechtenbeweging haast hij zich te zeggen. 'Het is maar een achtergrond voor het verhaal. The Butler gaat over vaderliefde. Ik ben vooral gefasci-neeerd door hoe persoonlijke verhalen worden beïnvloed door wat er in de geschiedenis gebeurt.'


Gaat The Butler dus vooral over Daniels en zijn vader? 'En over mijn zoon en mij. Cecils reis is mijn reis en het is mijn vaders reis. The Butler is het verhaal van de meeste Afro-Amerikaanse families.'


Het hangt allemaal met elkaar samen, zegt Daniels. 'De relatie met mijn vader was... laten we het tumultueus noemen. Je hebt Precious gezien, dus dan weet je dat. Mijn vader was keihard tegen me. Door The Butler begrijp ik beter waar zijn woede vandaan kwam.' Het heeft Daniels ook milder gemaakt. 'Deze film heeft me vergevingsgezindheid geleerd.'


Extra: Stiekem wel lekker

Is dat Oprah? Mariah Carey? Lenny Kravitz? Regisseur Lee Daniels cast graag grote namen in zijn films, 'om zo veel mogelijk mensen naar de bioscoop te lokken'. Vervolgens probeert hij de kijker te laten vergeten dat ze naar sterren kijken. Zo kreeg een make-uploze Mariah Carey in Precious een snor. Voor The Butler castte hij komiek Robin Williams als de ernstige president Eisenhower.


Een speciale behandeling hoeven de steracteurs niet te verwachten. Integendeel: tijdens de opnamen van Precious pakte hij alle spiegels af van de ijdele diva Carey en tijdens de eerste take voor The Butler riep hij tegen Oprah Winfrey dat haar spel 'nep' was. Daniels: 'Het kostte haar een minuutje om zich te realiseren dat ze niet de baas was, maar daarna leek ze het stiekem wel lekker te vinden.'


Extra: Wil de echte butler opstaan?

President Obama heeft gehuild van ontroering bij The Butler, Barbara Bush ook. Maar niet iedereen in Washington was blij met de film, zoals de zoon van president Reagan. 'Mijn vader wordt onterecht als racist afgeschilderd', schreef hij in een artikel op Newsmax.com. Hollywood heeft volgens hem 'een fantastisch verhaal over een echt persoon en historische gebeurtenissen tot een clichématige boodschapsfilm gemaakt.'


Nu heeft Lee Daniels ook behoorlijk wat vrijheden genomen met het oorspronkelijke verhaal. The Butler is gebaseerd op het artikel 'A Butler Well Served by This Election' uit The Washington Post uit 2008. Journalist Wil Haygood had als doel een Afro-Amerikaan te vinden die in het Witte Huis werkte en die de geschiedenis van de burgerrechtenbeweging achter de schermen had meegemaakt. Hij vond Eugene Allen, van 1952 tot 1986 werkzaam als butler in het Witte Huis. De dag voordat Obama werd verkozen tot president, 'de verkiezingsdag van hun leven', stierf Allens vrouw.


Voer voor Hollywood dus, maar dat hij in The Butler een andere naam heeft gekregen is veelzeggend. In de film kreeg hij van scenarist Danny Strong een traumatisch verleden op de katoenplantages. Hij kreeg ook een extra zoon, die zich in de film aansluit bij de Black Panthers. Zijn echtgenote was ineens een alcoholiste.


Vijf van de acht presidenten onder wie Allen diende, haalden de film. Dwight D. Eisenhower (Robin Williams), Richard Nixon (John Cusack), John F. Kennedy (James Marsden), Lyndon B. Johnson (Liev Schreiber), Ronald Reagan (Alan Rickman) - een parade van grote namen, geschetst in grove lijnen en anekdotes.


Allemaal worden ze gerelateerd aan de burgerrechtenbewegingen, net als de echte butler Allen. Hoewel de journalist in zijn artikel Allen met de zwarte geschiedenis verbond, heeft


de butler zich daar nooit direct over uitgesproken. Wat Allen van de film vindt, is onduidelijk: de butler overleed in 2010 op 90-jarige leef-tijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden