Regeren, wie biedt?

Op het CDA-partijcongres zaterdag staat samenwerking met de PVV niet op de agenda. Volgens partijleider Buma is en blijft Wilders een gepasseerd station. Betekent dat een cordon sanitaire?

Geert Wilders tijdens de zaak rond de minder Marokkanen-uitspraken van de PVV-leider.Beeld anp

Met nog twee maanden te gaan tot de verkiezingen, groeit op het Binnenhof de vastberadenheid om niet met de PVV te formeren. Gezien de huidige verhoudingen komen vooral het CDA, de VVD en de ouderenpartij 50Plus in aanmerking voor een coalitie met de partij van Geert Wilders. Het CDA heeft slechte ervaringen met de PVV sinds die partij in 2012 de gedoogsteun aan het kabinet Rutte I introk. En de principiële bezwaren zijn de laatste jaren alleen maar groter geworden. Alleen bij de VVD en ouderenpartij 50Plus staat de deur voor Geert Wilders op een kier.

Daarmee bestaat de kans dat Nederland voor het eerst in 40 jaar een regering krijgt zonder de grootste partij. Wel sluiten partijen niet uit dat Wilders, mocht de PVV als grootste uit de bus komen, zoals gebruikelijk het voortouw krijgt bij het verkennen van een nieuwe regering. Een formatie die dan weinig kans van slagen zou hebben.

Voor CDA-lijsttrekker Sybrand Buma is samenwerking geen onderwerp op het partijcongres, zaterdag in Barneveld. 'Dit speelt niet bij onze achterban', zegt hij. 'Die weet dat dit is uitgesloten. Ik ben verbaasd dat men mij blijft vragen of we met de PVV kunnen regeren. Terwijl er de afgelopen jaren niets gebeurd is wat dat aannemelijker maakt.'

Voor Buma spelen persoonlijke ervaringen een belangrijke rol. Hij zag hoe zijn partij bijna in tweeën brak toen het CDA besloot mee te doen aan het kabinet Rutte 1, met gedoogsteun van de PVV. 'Dat heeft mijn partij veel pijn gedaan.'

Onbetrouwbaar

Hij was erbij toen Wilders opstapte na zeven weken onderhandelen in het Catshuis. 'Een compromis met Wilders duurt zo lang als hij nodig vindt', zegt Buma nu. 'Hij is volstrekt onbetrouwbaar. Ik weet uit ervaring dat het niet werkt.'

Ook de inhoudelijke bezwaren zijn gegroeid. 'Een partij waarmee je zou moeten onderhandelen over hoeveel agenten er worden ingezet om korans uit huizen te halen, of we dan alle korans verbieden of misschien maar de helft, een partij die denkt 7 miljard euro over te houden aan deïslamisering, die rechters aan een politiek functioneringsgesprek wil onderwerpen - ik zie nog geen begin van een compromis. Het is de afgelopen vier jaar alleen maar gekker geworden.'

PvdA, D66, GroenLinks en ChristenUnie hebben regeren met de PVV bij herhaling uitgesloten. Ook de SP, door Wilders in het verleden als mogelijke coalitiegenoot genoemd, wil niets weten van samenwerking. 'De PVV is een geradicaliseerde versie van de VVD', zegt lijsttrekker Emile Roemer. 'Ze gaan nog verder door bevolkingsgroepen tegenover elkaar te zetten. Daarmee gaan we niet in zee.'

Premier Mark Rutte en Maxime Verhagen (CDA) geven een korte toelichting op het mislukken van het Catshuisberaad in 2012.Beeld anp

De enige ruimte voor Wilders zit op rechts. Anders dan het CDA, is de VVD niet categorisch in zijn afwijzing. Om die reden komt de vraag vaak terug bij lijsttrekker Mark Rutte, die herhaaldelijk als voorwaarde stelde dat Wilders eerst zijn 'minder minder Marokkanen' uitspraak moet herroepen.

Ook fractieleider Halbe Zijlstra sluit de PVV niet expliciet uit. Zijlstra gebruikt vooral inhoudelijke argumenten. 'Zijn programma strookt voor geen meter met ons', zei hij donderdag op Radio 1.

Hij noemt de PVV in sociaal-economisch opzicht linkser dan de SP en vindt dat niet kan worden samengewerkt met een partij die de vrijheid van meningsuiting en godsdienstvrijheid voor hele groepen wil opzeggen. Helemaal dicht gaat de deur niet.

Cordon sanitaire

Ook VVD-minister Schippers zei al eens samenwerking met de PVV niet bij voorbaat uit te sluiten. Een houding die door Buma wordt getypeerd als: 'Kiertjes openlaten vóór de verkiezingen, betekent een open deur daarna.'

Van een cordon sanitaire is dus geen sprake, en het is ook de vraag hoe effectief dat zou zijn. In Vlaanderen kwamen alle partijen in 1992 overeen niet met het Vlaams Blok van Filip Dewinter in zee te gaan. Het wordt gezien als een van de redenen voor de opkomst van de N-VA van Bart De Wever, een partij met wat gematigder opvattingen die sindsdien uitgroeide tot de grootste partij van België. Maar het Vlaams Blok, inmiddels omgedoopt tot Vlaams Belang, haalde bij de laatste federale verkiezingen toch weer ruim 5,9 procent van de stemmen.

Juist bij de achterban van het N-VA staat het cordon sanitaire nu ter discussie. Volgens onderzoek van de Universiteit Gent van eind vorig jaar zou een kleine tachtig procent van de N-VA kiezers samenwerking met Vlaams Belang op lokaal niveau niet langer willen uitsluiten.

Volkskrant Kijk Verder: Tweede Kamerverkiezingen 2017

Lees ook: Machtiger aan de zijlijn
De informele macht van Geert Wilders

Niemand wil met hem regeren, zijn partij is wankel, het verkiezingsprogramma 'een bierviltje'. Toch blijft de macht van Geert Wilders voelbaar, misschien wel meer dan ooit. 'Hij laat zich niet meer in een stramien drukken.' (+)

Democratisch gekozen

Dan is er nog het principiële argument dat een democratisch gekozen partij niet bij voorbaat mag worden buitengesloten. Dat bezwaar leeft in de Kamer alleen bij de ouderenpartij 50Plus en de PVV-afsplitsing Voor Nederland (VNL).

'Niemand staat bij ons te springen om met de PVV in zee te gaan, zegt 50Plus-lijsttrekker Henk Krol. 'Er zijn veel standpunten die niet met ons overeenkomen, zoals zijn opmerkingen over het sluiten van moskeeën en het verbieden van de Koran. Maar als de PVV de grootste wordt, moet je dat serieus nemen. Al is het maar om recht te doen aan hun achterban.' De partijen vinden elkaar alvast in de wens de pensioengerechtigde leeftijd te verlagen naar 65 jaar.

Ook VNL, dat zichzelf als meest rechtse partij van Nederland afficheert, sluit samenwerking met de PVV niet uit. Lijsttrekker Jan Roos: 'De Koran afschaffen en godshuizen dichttimmeren, dat kan niet. En sociaal-economisch is de PVV heel links. Maar wij willen met iedereen samenwerken als onze doelen daarmee dichterbij komen.'

Aanvullingen en verbeteringen: In een eerdere versie van dit artikel stond dat het Vlaams Belang 'bij laatste federale verkiezingen toch weer ruim 12 procent van de stemmen' haalde. Dat was de uitslag van 2010. In 2014 haalde het Vlaams Belang in Vlaanderen 5,9 procent van de stemmen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden