Column

Regeren in tijden van overvloed is soms veel moeilijker

Minister Jeroen Dijsselbloem van Financiën. Beeld anp
Minister Jeroen Dijsselbloem van Financiën.Beeld anp

Sommige van de spannendste ministerraden die ik als jong broekie mocht meemaken, waren de vergaderingen waarin het tweede kabinet-Kok in het voorjaar van 2002 zich moest buigen over de begroting van 2003. Eigenlijk was het een strijd tussen Gerrit Zalm, de bewierookte minister van Financiën, en zijn tegenstrever Ad Melkert, fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer. Met daartussenin Wim Kok die allerlei salomonsoordelen moest vellen en die nadrukkelijk loyaliteiten had aan zowel Zalm als Melkert.

Wie nu googlet op 'meevallers 2002' en aanverwante zoektermen komt al snel midden in dat politieke strijdtoneel terecht. Met koppen waarin Zalm 'gehaaid' werd genoemd en Melkert 'rupsje-nooit-genoeg'. Melkert vroeg het kabinet miljarden extra uit te geven toen de economische groei en de budgettaire situatie bleken mee te vallen. Hij liet daarbij in het midden of hij wilde dat Zalm zijn eigen begrotingsregels (de 'zalmnorm') aan de kant moest zetten, hetgeen de felheid van Zalms reactie alleen maar aanwakkerde.

Eind van het verhaal was dat het kabinet vele miljarden meer in de economie pompte dan tijdens het regeerakkoord was voorzien. Maar het was wel minder dan de PvdA op hoge toon had gevraagd. En dus was een investering van miljarden in economie en koopkracht die makkelijk als 'overwinning' gevierd had kunnen worden, toch nog een 'nederlaag' voor de PvdA geworden. Wij van de PvdA zijn traditioneel goed in dat soort dingen.

Deze keer was het resultaat niet alleen dat we er electoraal geen baat bij hadden maar ook nog eens dat het kabinet en de fractie zich langzaam van elkaar verwijderden. Een proces dat in beide regeringspartijen, VVD en PvdA, plaatsvond met als uiteindelijk resultaat dat het kabinet in de verkiezingscampagne van niemand meer was, door niemand verdedigd werd; en ja, waarom zou je dan nog op een van de regeringspartijen stemmen? De verkiezingsnederlaag voor VVD en PvdA was ernaar.

Zie hier in een notedop wat misschien wel de grootste uitdagingen voor het huidige kabinet zullen zijn in de resterende kleine twee jaar tot aan de volgende verkiezingen. Hoe zorg je dat onvermijdelijke profileringsdrang niet ten koste gaat van de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het kabinetsbeleid? En hoe regeer je in tijden van overvloed?

Dat laatste is een schrikbeeld van menig minister van Financiën. Regeren in tijden van tegenvallers en krapte is natuurlijk ook niet makkelijk, maar regeren in tijden van overvloed is soms veel moeilijker. In tijden van krapte is er tenminste bij de meeste spelers een gevoel van urgentie dat als je het goed aanpakt al snel saamhorigheid kweekt.

Maar bij meevallers ontbreekt die urgentie vaak en voor je het weet is het ieder voor zich. Elke verstandige econoom weet dat je beter kunt bezuinigen als het goed gaat dan als het tegen zit. Voor een politicus blijkt het omgekeerde in de praktijk veel makkelijker.

Ook nu klotsen de miljarden kennelijk weer tegen de plinten. Het patroon kennen we en was voorspelbaar. De economische neergang ging sneller dan het CPB voorspelde en leidde tot meer tegenvallers. Maar de economische opgang komt nu ook weer sneller dan het CPB voorspelde en leidt dus tot meevallers. Het noodzakelijke samenspel tussen coalitiepartijen en kabinet zal nauw luisteren. Wie overvraagt kan zo maar met heel veel thuiskomen en toch een nederlaag lijden.

Het gaat spannend worden om te zien of politieagenten en andere werknemers in de (semi-)publieke sector als eerste de dijken weten door te prikken. Hun argument is dat het nu na jaren inleveren weer beter gaat en dat dit zich ook moet vertalen in hun loonstijging.

Dat vanaf 2008 de hardste klappen niet in de publieke sector zijn gevallen maar bij al die werknemers in het bedrijfsleven die hun baan verloren, wordt kennelijk even vergeten. Van de aangeboden loonstijging wordt gezegd dat die niets voorstelt want 'een sigaar uit eigen doos'.

De vervelende waarheid is natuurlijk dat een minister van Financiën alleen maar sigaren uit eigen doos heeft. Meer loon of pensioen voor de één betekent minder loon of pensioen of hogere belastingen of premies voor de ander. Gratis geld bestaat niet. De noodzaak van het doorprikken van precies die mythe is waarom regeren in tijden van overvloed zo veel moeilijker is dan regeren in tijden van krapte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden