NieuwsLongkankerscreening

Regelmatig screenen verlaagt longkankersterfte bij (ex)rokers, maar moeten we dat wel doorvoeren?

Als zware rokers en ex-rokers regelmatig een CT-scan van hun longen laten maken, worden tumoren eerder opgespoord en daalt de sterfte aan longkanker met een kwart. Dat blijkt uit een proefbevolkingsonderzoek onder ruim 13 duizend Nederlandse en Belgische mannen, waarvan de resultaten woensdagavond zijn gepubliceerd in vakblad The NEJM.

CT-scan van een door kanker aangetaste long.Beeld Getty

Aan het onderzoek is 20 jaar gewerkt, onder leiding van wetenschappers uit Rotterdam en Groningen.  Het is uiteindelijk aan de Gezondheidsraad om aan de hand van de resultaten te adviseren of een landelijke screening moet worden ingevoerd.

De doelgroep is omvangrijk: Nederland telt ruim een half miljoen zware rokers  (meer dan 20 sigaretten per dag), een derde van alle volwassenen heeft ooit gerookt. Dat werpt een belangrijke ethische vraag op: moeten tientallen miljoenen worden uitgegeven om bij (ex)rokers  de sterfte te verlagen aan een ziekte die ze  over zichzelf hebben afgeroepen? Terwijl stoppen met roken uiteindelijk meer effect heeft?

Nederland telde vorig jaar ruim 10 duizend longkankerdoden en daarmee is het de vorm van kanker met de meeste sterfgevallen. Vroegtijdige opsporing kan patiënten meer kans geven op overleving: dat was de gedachte achter het omvangrijke onderzoek. Daaraan deden alleen zware rokers en ex-rokers mee.

‘Overtuigend bewijs’

Van de ruim 13 duizend mannen, tussen de 50 en 75 jaar,  kreeg de helft in ruim 5 jaar tijd vier keer een CT-scan, de andere helft niet. Daarna werden ze tien jaar lang gevolgd. In de gescreende groep stierven 160 mannen aan longkanker, in de controlegroep 210, een verschil van 24 procent. ‘Overtuigend bewijs’, reageert longarts Robin Cornelissen, voorzitter van de projectgroep longkankerscreening van de Nederlandse vereniging van longartsen en radiologen. Van de ontdekte tumoren verkeerde in de screeningsgroep 59 procent in het beginstadium, in de controlegroep ging het om slechts 14 procent. ‘Als we de kanker eerder ontdekken, geeft dat patiënten meer kans op genezing.’

Emeritus-hoogleraar klinische epidemiologie Yolanda van der Graaf is minder enthousiast. Klinkt mooi, zegt ze, een daling van het sterftecijfer met een kwart, maar zie eens hoeveel moeite daarvoor nodig is: er moesten ruim 22 duizend CT-scans worden gemaakt om uiteindelijk 467 verdachte plekjes te vinden, waarvan ruim de helft bij nader onderzoek gewoon in orde bleek. Met de screening werden lang niet alle tumoren opgespoord: ruim 40 procent van alle longkankergevallen werden zonder CT-scan ontdekt. Van der Graaf: ‘Dat laat zien wat voor rotziekte het is. Je krijgt veel tumoren toch niet te pakken.’

Uit de resultaten blijkt bovendien dat patiënten na screening weliswaar minder vaak doodgingen aan longkanker, maar vervolgens in de onderzoeksperiode overleden aan een andere vorm van kanker of aan hart- en vaatziekten, ziektes die net zo goed worden veroorzaakt door roken. Uiteindelijk kwam het sterftecijfer in de gescreende en niet-gescreende groep daardoor op hetzelfde uit. Het is een wat cynische conclusie, mailt Lukas Stalpers, hoogleraar translationele radiotherapie in het Amsterdam UMC: ‘Heb je de ene kanker onder controle, slaat meteen de volgende toe. Heb je daarvoor al die screening en behandelingen ondergaan?’

Tegenvallend resultaat

Onzin, zegt Cornelissen: het onderzoek liep 20 jaar, de deelnemers waren  al wat ouder, uiteindelijk gingen ze ergens aan dood. ‘Maar ze stierven wel minder vaak aan longkanker, of ze bleven langer leven met de ziekte.’ Om een verschil aan te kunnen tonen in de algehele sterfte zijn vele honderdduizenden deelnemers nodig, zegt hij, en dat is onhaalbaar. Ook onderzoek naar de screening op andere vormen van kanker heeft zo’n verschil nooit aangetoond, zegt hij, en toch zijn ze ingevoerd. Toch is dat wel waarom mensen meedoen aan screening, aldus Stalpers: om langer te leven en minder aan kanker te lijden.

Ondanks zijn kritiek is Stalpers vol lof over de enorme klus die is geklaard. ‘Deze studie levert het best mogelijke bewijs voor het nut van longkankerscreening. Maar helaas, het leven in de wetenschap is soms snoeihard: het resultaat valt vies tegen.’ Ook emeritus-hoogleraar Van der Graaf roemt het onderzoek: ‘Nu weten we op zijn best wat we kunnen verwachten en kunnen we uitzoeken of we hier geld voor over hebben.’

Dat geld zou ze zelf liever uitgeven aan maatregelen om het roken te ontmoedigen: ‘Dat zal de sterfte uiteindelijk veel meer laten dalen dan deze screening.’ Roken is een verslaving, reageert Cornelissen. ‘We helpen ook andere mensen die door een leefstijl in de problemen komen, we screenen op diabetes bij mensen met overgewicht, we helpen skiërs die hun been breken.’ Rokers en ex-rokers hebben evenveel recht op goede medische zorg als niet-rokers, erkent Stalpers. ‘Als longkankerscreening meer effect had gehad, had deze dure zorg van mij zo ingevoerd mogen worden.’

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel werd in het bijschrift van de foto vermeld dat het een röntgenfoto is. Dat klopt niet. Het is een CT-scan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden