REGELGEVING EN NALEVING

IN het verlengde van het publicitair opblazen van de rampen in Enschede en Volendam dreigen nu ook de bestuurlijke reacties uit hun voegen te worden getild....

Marcel van Dam

Ik beweer natuurlijk niet dat bij een noodlottige samenloop van omstandigheden geen grove fouten kunnen zijn gemaakt waarvoor mensen aansprakelijk kunnen worden gesteld. Maar het terugbrengen van rampen tot een opeenvolging van menselijke fouten leidt enerzijds tot het ten onrechte concentreren van schuld bij enkelen en anderzijds tot bestuurlijke reacties die een averechts effect kunnen hebben.

Om schuld van mensen te kunnen vaststellen moet je weten in hoeverre het gedrag van betrokkenen afweek van het gedrag van anderen. Als in alle gemeenten van Nederland op dezelfde wijze met vuurwerk en vuurwerkopslagplaatsen werd omgegaan als in Enschede dan ligt het na zo'n ramp voor de hand om na te gaan of men in Nederland wel verstandig omgaat met vuurwerk. Maar om dan het gemeentebestuur van Enschede exclusief verantwoordelijk te stellen voor het niet verstandig omgaan met vuurwerk in Nederland is wel erg selectief.

Dezelfde relativering kan worden gemaakt bij de kritiek op de brandweer in Enschede. Ik weet niet of er vergelijkende onderzoeken zijn over het handelen van brandweerkorpsen bij het bestrijden van grote branden en de fouten die daarbij worden gemaakt. Als het optreden van de brandweer in Enschede niet veel afweek van het gemiddelde is het onnodig belastend om het korps voor te houden dat de ramp had kunnen worden voorkomen als de brandweer minder fouten had gemaakt.

Ook bij het trekken van lessen uit de gebeurtenissen wordt te veel uitgegaan van de heilzame werking van regelgeving en controle op de naleving daarvan. Zo betwijfel ik zeer of de brief die minister De Vries gaat schrijven aan alle gemeentebesturen met de opdracht beter te controleren of alle regels wel worden nageleefd de beoogde verbetering tot gevolg zal hebben. Ik denk eerder dat het onvoldoende controleren van belangrijke voorschriften het directe gevolg is van de overdaad aan regels waarmee het rijk iedereen in Nederland overspoelt. Die overdaad is zo groot dat niemand de regels die voor hem relevant zijn kan kennen. Laat staan dat ze kunnen worden nageleefd. Dat gaat ook op voor gemeentebestuurders en gemeenteambtenaren.

Sterker nog: de middelen die het rijk aan de gemeenten beschikbaar stelt om alle regelgeving te implementeren en te controleren zijn in de verste verte niet voldoende. Het rijk weet dat ook wel maar gaat er impliciet vanuit dat toch niet alles wordt gecontroleerd. Zo krijgt iedere gemeente geld voor een ambtenaar die de rampenbestrijding in zijn portefeuille heeft. Dat betekent dat de betreffende ambtenaar een of twee dagen voor dat doel beschikbaar heeft. En omdat rampen toch 'nooit' gebeuren en ander werk belangrijker wordt geacht, schieten die een of twee dagen er vaak nog bij in. Datzelfde geldt voor het oefenen van rampen. Dat kost veel geld en wat heb je er aan, zo is de redenering. Totdat er een ramp gebeurt.

Alle Nederlanders, ook ambtenaren in functie, hebben met zo veel regels te maken dat iedereen er aan gewend is ze regelmatig te overtreden. Naarmate die gewenning groter is wordt het moeilijker naleving af te dwingen. Daarom is veel verontwaardiging over het niet naleven van de regels in Enschede en Volendam ook hypocriet. Als er geen ramp in de buurt is hoor je iedereen naar hartelust kankeren op alle bureaucratie. Controlerende ambtenaren worden vaak uitgekotst of met agressie bedreigd. Als het moet spant het hele Nederlandse volk samen tegen de overheid om regels te ontduiken.

Bovendien: Nederland kent zo veel regels dat naleving van alle regels tot een totale wanorde zou leiden. Niet voor niets is een stiptheidsactie voor werknemers het aangewezen actiemiddel als staken om een of andere reden niet wenselijk is. Want bijna niets functioneert er meer als de regels stipt worden nageleefd.

De belangrijkste les die de overheid uit de rampen in Enschede en Volendam zou kunnen trekken is dat er radicaal in allerlei regelgeving zou moeten worden geschrapt om naleving van regels die echt belangrijk zijn te kunnen afdwingen. En zelfs dan is de enige garantie dat er af en toe een ramp zal gebeuren. Burgemeesters hebben volgens de wet bij rampen het 'opperbevel'. Dat is een goede regel.

Belangrijker dan alle regels samen is het voorbereiden van die mensen op crisissituaties. Bij rampen heb je mensen nodig die doortastend leiding weten te geven en die zo veel zelfvertrouwen hebben dat ze als de situatie daarom vraagt alle regels aan hun laars durven te lappen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden