Referendum over Thaise junta: kun je ook nee zeggen?

Twee jaar zijn de militairen nu aan de macht. Een nieuwe grondwet, zondag aangenomen via een referendum, zet Thailand definitief op het spoor naar een militaire dictatuur. Konden de Thai wel iets anders dan 'ja' stemmen? Kritiek leveren wordt steeds moeilijker.

Een stemlokaal im Thailand.Beeld anp

De wind is te veel voor een van de stemhokjes bij de That Thong tempel. Het waait kletterend tegen de grond. De man achter het schot heeft ook al moeite zich staande te houden. Dat komt niet zozeer door de wind, maar vooral door zijn leeftijd. Opvallend veel hoogbejaarden komen vanochtend hun stem afgeven, gesteund door stokken, bediendes en middelbare dochters.

Achter het stemschotje kunnen de bejaarden het zelf wel af. De keus is namelijk uiterst simpel: er zijn maar twee vragen die met 'ja' of 'nee' beantwoord moeten worden: ben je vóór de nieuwe grondwet? en: vind je het goed dat de premier niet wordt gekozen maar aangewezen? En allebei samen betekenen zij: wil je dat de huidige machthebbers ook in de toekomst aan de macht blijven?

That Thong ligt in een welgestelde wijk waar de bewoners houden van orde en netheid, en waar iedereen dus van nature aanhanger is van het militaire bewind. Je hoeft mensen hier niet te vragen hoe zij hebben gestemd. 'Ja', zegt de 79-jarige Suprija Mokkhavesa, een oud-militair zoals zovelen hier. Natuurlijk heeft hij voor de grondwet van de militairen gestemd. Mokkhavesa vormt een twee-eenheid met zijn dochter die liefdevol zijn arm vasthoudt. Beurtelings vullen zij elkaars antwoorden aan. 'Wij moeten een stabiele regering hebben die het land - uiteindelijk - naar democratie zal voeren', zegt de dochter. 'De nieuwe grondwet is niet perfect, maar het is de beste die we hebben', zegt de vader.

Voor mensen als Mokkhavesa is de dictatuur van juntaleider en zelfbenoemde premier Prayuth Chan-o-Cha een verademing. Het is de regering van mensen zoals zijzelf: een kleine elite van militairen, adel en hoger opgeleide, gegoede middenstand, die vindt dat het gewone volk te dom is om te kiezen, en dat democratie te hoog gegrepen is voor Thailand. Democratie leidt alleen maar tot corruptie en chaos, en dus moet je een ferme hand hebben die de mensen de weg wijst. Daarom stemmen de mensen hier allemaal vóór de nieuwe grondwet, want die houdt de macht waar hij thuishoort: bij henzelf. Democratie komt later, als het volk zo netjes zal zijn opgevoed dat het niet langer stemt op corrupte demagogen maar op nette mensen zoals zij.

Achter hun vriendelijkheid schuilt het venijn dat van Thailand een bloedig en verscheurd land heeft gemaakt. De goedgemutste oudjes zijn het voetvolk van de oude macht die bestaat uit de feodale hofhouding van het koninklijk huis, de legertop, de rechterlijke macht en een herenclub van ex-militairen, politici en zakenlieden. Deze oude macht heeft lak aan democratie, lak aan mensenrechten, lak aan zaken als vrijheid van meningsuiting en transparantie, en als zij zich bedreigd voelt slaat zij keihard toe.

(Tekst gaat verder onder foto).

Referendum

Een meerderheid van de Thaise kiezers heeft zondag in een referendum een nieuwe grondwet geaccepteerd. Eerste uitslagen geven de vóórstemmers ruim 60 procent van de stemmen. De grondwet legt de macht in het land definitief in handen van de militaire machthebbers.

Een benoemd (niet gekozen) Hogerhuis krijgt een beslissende stem in de keuze van de minister-president, en die minister-president hoeft geen gekozen politicus te zijn. In het referendum gaf een kleine meerderheid van de kiezers haar fiat aan deze formule. Dat betekent dat de militairen en hun medestanders voortaan bepalen hoe de Thaise regering eruit zal zien. Ook krijgen zij meer zeggenschap over onder meer de rechtspraak.

De militaire machthebbers hebben er alles aan gedaan het referendum te winnen. 750.000 leraren, dorpshoofden en ambtenaren werden het land in gestuurd om kiezers over te halen. Kritiek op het referendum of de grondwet is verboden en tal van kritici zijn in de aanloop naar het referendum opgepakt.

Een politieman houdt de wacht terwijl gestemd wordt.Beeld epa

Protestmarsen

Prayuth greep de macht in mei 2014, amper acht jaar na de vorige coup. De domme kiezers hadden opnieuw de verkeerde regering gekozen, en de conservatieve elite had een menigte op de been gebracht om die regering weer af te zetten. Protestmarsen verlamden het publieke leven en dwongen de gekozen premier, Yingluck Shinawatra, uiteindelijk uit het zadel. In de chaos die volgde stond legerleider Prayuth Chan-o-Cha op en greep de macht om die niet meer af te geven.

Hij regeert sindsdien met de hulp van de door hemzelf benoemde Nationale Raad voor Vrede en Orde (NCPO). Hij herstelde met harde hand de rust, stuurde politici naar de heropvoeding, en verbood elke politieke activiteit. Na het gewoel van de voorafgaande maanden werd de coup aanvankelijk door een flink deel van de bevolking geaccepteerd. De rust was wel even welkom, maar na twee jaar is de steun bij het kritische deel van de bevolking omgeslagen in regelrechte angst. Wat de oudjes van Than Thong nog steeds 'orde en rust' noemen, noemen anderen inmiddels meedogenloze terreur. De rust van Thailand bestaat bij de gratie van een schrikbewind.

Harde aanpak

Wie zondag stemt vóór de nieuwe grondwet stemt voor een voortzetting van het huidige bewind tot in lengte van jaren. Voor kritische geesten is dat een absolute nachtmerrie. Prayuth regeert met ijzeren vuist. Wie kritiek heeft kan worden opgepakt, aangeklaagd, gevangen gezet of onderworpen aan heropvoeding. De angst zit er diep in. In de twee jaar dat de junta nu aan de macht is is er een diepe stilte over het land gevallen. Kranten en andere media durven bijna geen kritisch woord meer uit te brengen, politici is het verboden in het openbaar over politiek te praten of over wat dan ook. Zelfs de meest minuscule vormen van protest worden meteen hard aangepakt.

Het openlijk lezen van George Orwells anti-dictatuur-boek '1984' is verboden, net zoals het demonstratief eten van een sandwich op straat of het omhoog houden van een blanco A4'tje. Een 'like' of Facebook, of een retweet kan al genoeg zijn om te worden opgepakt. Naarmate Prayuth langer aan de macht is wordt de repressie sterker en de stilte angstaanjagender.

In die stilte klinkt elke stem honderdvoudig versterkt. De student Rangsiman Rome heeft inmiddels wereldfaam bereikt om het simpele feit dat hij pamfletten heeft durven uitdelen waarin mensen worden opgeroepen bij het referendum tégen de nieuwe grondwet te stemmen. Rome is lid van de kleine maar dappere New Democracy Movement die met kritische pamfletten en via het internet het regime trotseert.

(Tekst gaat verder onder foto).

Een stemlokaal in Thailand.Beeld anp

Onlangs is hij bij zo'n pamfletten-actie opgepakt. 'Met twaalf anderen werd ik voor een militaire rechtbank gebracht. Ik heb 12 dagen vastgezeten. Na de coup zijn de mensen steeds meer hun mond gaan houden en dat willen wij doorbreken. Als ik daarvoor de gevangenis in moet dan moet dat maar.'

Volgens hem wordt er met de nieuwe grondwet een grens overschreden: 'De mensen weten wat ze te wachten staat als de nieuwe grondwet wordt ingevoerd. Zij beginnen bozer te worden. Zij hebben alles geslikt maar dit is te veel, het is té verkeerd. Dit referendum kan alleen maar slecht aflopen.'

Het referendum is een 'point of no return'. Als de nieuwe grondwet erdoor komt zitten Prayuth en de zijnen mogelijk nog tientallen jaren in het zadel. De democratie wordt niet helemaal afgeschaft maar onder curatele geplaatst: een niet-gekozen, door de machthebbers aangewezen Hogerhuis krijgt een beslissende stem in de keuze van de minister-president en daarmee in de vorming van de regering. Het Hogerhuis controleert ook alle activiteiten van het parlement.

Volgens Thitinan Pongsudhirak kan dit alleen maar slecht aflopen. Pongsudhirak is een van de meest vooraanstaande onafhankelijke kritici die Thailand kent. Hij is uiterst somber over de toekomst na dit referendum. 'De militairen werken aan een complete remake van de Thaise politiek: een democratie waarin een kleine elite de controle heeft, niet alleen over de politiek maar ook over onafhankelijke instituties als de rechtbanken. Als deze grondwet wordt aangenomen wordt de weg vrijgemaakt voor twintig jaar militaire invloed en interventies in de politiek.'

Thailand heeft wel meer coups gehad, en intussen ook al 19 grondwetten versleten. Zo'n beetje elke nieuwe regering schrijft een nieuwe grondwet, zoals elders regeringen een regeringsverklaring schrijven. Dus je zou zeggen dat het op termijn ook deze keer wel weer goed zal komen, maar deze keer is alles anders zegt Pongsudhirak. Op de achtergrond speelt namelijk een enorm probleem mee. Dat probleem is zo groot dat het voortbestaan van de natie ervan afhangt, maar het is zo gevoelig dat niemand in Thailand het er openlijk over durft te hebben: de gezondheid van koning Bhumibol.

Beeld anp

Totaal ongepast

Thai spreken alleen in uiterst voorzichtige bewoordingen over het koninklijk huis, en vooral over de koning, Bhumibol Adulyadej, al was het maar vanwege de 'Lèse Majesté-wet' die draconische straffen kent voor belediging van de majesteit en van het koninklijk huis.

Het is totaal ongepast zelfs maar in de verte te zinspelen op de sterfelijkheid van de als een god vereerde vorst. De gezondheidstoestand van de 88-jarige koning is precair. Hij woont het grootste deel van het jaar in een ziekenhuis waar een team van artsen met immense medische inspanningen zijn kwalen te lijf gaat. Tot nu toe zijn de artsen erin geslaagd zijn leven te verlengen, maar dat dat niet tot in het oneindige kan doorgaan begint steeds sterker in Thailand door te dringen. Steeds openlijker wordt gesproken over een 'troonswisseling' die eraan staat te komen.

Het volk voelt een diepe verering voor koning Bhumibol. Velen beschouwen hem als het fundament en het hart van de natie. Hij houdt het verscheurde land bijeen. Des te beangstigender is de gedachte wat er zal gebeuren als hij er ooit niet meer zal zijn.

Fundamentele crisis

De vrees bestaat dat het land dan in een fundamentele crisis zal storten. Niets zal meer hetzelfde zijn, om te beginnen het koningschap zelf. Kroonprins Vajiralongkorn die de koning zal opvolgen kan niet tippen aan zijn vader. De positie van de koning zal daarom na de troonswisseling drastisch veranderen, en daarmee ook de rest van het politieke systeem.

Thitinan Pongsudhirak: 'De toekomst is in een dichte mist gehuld. Er ligt een enorme onzekerheid in het verschiet. De huidige machthebbers willen daarom tijd winnen. Zij willen aan de macht blijven tot na de troonswisseling, want zij willen de vroedvrouw zijn van het nieuwe Thailand dat dan zal ontstaan. Het kan dan twee kanten opgaan: voorwaarts, de 21e eeuw in, of achteruit en blijven steken in de 20e eeuw. Als dat laatste gebeurt wacht het land een periode van enorme spanning en chaos.'

Ook het gewone volk beseft dat. Een 'nee'-stemmer wil zijn naam liever niet geven, maar dat maakt hem niet minder enthousiast. Op de vraag wat hij stemt maakt hij met zijn twee wijsvingers een X. Hij wijst in het rond en zegt: 'al mijn vrienden stemmen tegen, en straks... Dadadada...' Hij doet of hij een soldaat is die met een machinegeweer in het rond schiet. Straks gaat er bloed vloeien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden